Barbara Mielcarzewicz – nauczycielka, harcerka i bibliotekarka

0 Comments Barbara Mielcarzewicz, Gimnazjum Polskie w Gdańsku, II WMG, II wojna światowa, Politechnika Gdańska Maria 21 sierpnia 2025

Pod koniec 1921 r. polscy działacze z Macierzy Szkolnej w Gdańsku otrzymali zgodę Senatu WMG na otwarcie w tym mieście Gimnazjum Polskiego – prywatnej szkoły średniej z wykładowym językiem polskim. Oficjalne uroczystości inauguracyjne odbyły się w dniach 13 i 14 V 1922 r. Patronat nad szkołą objęła Macierz Szkolna. Pierwszym dyrektorem szkoły został przybyły z Rybnika dr Antoni Snowacki.

Za sprawą zatrudnionej przez niego i kolejnych dyrektorów kadry pedagogicznej szkoła ta stała się wkrótce prawdziwym „bastionem polskości”. Nauczyciele (najczęściej posiadający wysokie kwalifikacje, a także znaczący dorobek naukowy) dbali nie tylko o rozwój intelektualny uczniów, ale też o ich wychowanie w duchu patriotycznym.

Szkoła otrzymała siedzibę w przyznanych Polsce dawnych koszarach Wiebego (Wieben – Kaserne) przy Am Weißen Turm 1 (obecnie ul. Augustyńskiego 1). Do dynamicznego rozwoju tej placówki przyczynił się dyrektor Jan Augustyński (pełnił tę funkcję w latach 1925 – 1939), który zadbał o rozbudowę gmachu szkolnego, odpowiednie wyposażenie gabinetów, a także dobór kadry pedagogicznej. Początkowo w szkole pracowało jedynie dziesięciu nauczycieli; z czasem ich liczba wzrosła ponad trzykrotnie. Byli wśród nich Marcin Dragan, Kazimiera Jeżowa, Michał Urbanek, Adam Czartkowski, Władysław Pniewski. W latach 30. w Gimnazjum Polskim została zatrudniona lingwistka Barbara Mielcarzewicz.

Urodziła się 30 III 1907 r. w Ostrowie Wielkopolskim. Jej rodzicami byli Jan Mielcarzewicz (z zawodu architekt, uczestnik Powstania Wielkopolskiego, w 1918 r. naczelnik Straży Obywatelskiej w Jarocinie, następnie radny w Ostrowie Wielkopolskim) i Kazimiera z d. Krumka.

Gmach główny Technische Hohschule Danzig. Pocztówka z ok. 1900 r. www.muzeumpomorza.pl

Barbara miała młodszego brata Józefa Bogdana (9 III 1915 – 1940) – studenta Wydziału Budowy Maszyn Technische Hochschule Danzig, który w latach 1938 – 1939 pełnił funkcję prezesa Bratniej Pomocy Zrzeszenia Studentów Polskich. Brał udział w protestach polskich studentów przeciwko szykanom ze strony niemieckich władz; w lutym 1939 r. został relegowany z uczelni.

Był harcerzem, oficerem Wojska Polskiego. We Wrześniu 1939 r. służył w 60. Pułku Piechoty, walczył w okolicach Lublina. Po wkroczeniu Armii Czerwonej znalazł się w niewoli sowieckiej. Przebywał w obozie w Starobielsku. Został zamordowany w 1940 r. w Charkowie. Spoczął na Cmentarzu Ofiar Totalitaryzmu w Piatichatkach. Jego nazwisko widnieje na tablicy odsłoniętej w 1981 r. na ścianie Domu Harcerza w Gdańsku przy Pl. Tadeusza Polaka, upamiętniającej gdańskich harcerzy poległych i pomordowanych podczas II wojny światowej.

Tablice umieszczone na ścianie Domu Harcerza w Gdańsku, upamiętniające gdańskich harcerzy poległych i pomordowanych podczas II wojny światowej.

Fragment jednej z tablic, widoczne imię i nazwisko brata Barbary Mielcarzewicz.

Barbara Mielcarzewicz rozpoczęła swą edukację w rodzinnym mieście. Przez kilka lat uczęszczała tam do najpierw Państwowego Gimnazjum Żeńskiego. Następnie przez rok kształciła się w Państwowym Gimnazjum Męskim, w którym w 1925 r. zdała egzamin dojrzałości. Studiowała romanistykę i germanistykę na Uniwersytecie Poznańskim. Absolutorium uzyskała tam w 1930 r. W tym samym roku przyjechała do Gdańska. Podjęła pracę w Gimnazjum Polskim. Dyrektor Jan Augustyński zatrudnił ją najpierw na zastępstwo na okres trzech miesięcy, po czym przedłużył jej umowę. Pozostała w Gdańsku do końca sierpnia 1939 r. Uczyła języka niemieckiego, a od 1934 r. również języka francuskiego i geografii. W międzyczasie uzyskała dyplom magistra filozofii.

Po przyjeździe do II WMG zaangażowała się w ruch harcerski. W latach 1932 – 1936 była opiekunką szkolnej żeńskiej drużyny zuchów, następnie – do wybuchu II wojny światowej – żeńskiej I Drużyny Harcerskiej im. Królowej Jadwigi. Opiekowała się ponadto I Morską Drużyną Harcerek. Powierzono jej również funkcję sekretarki i bibliotekarki w utworzonej w 1935 r. Komendzie Gdańskiej Chorągwi Harcerek.

Pomnik upamiętniający polskich harcerzy zamordowanych w czasie II wojny światowej, odsłonięty w 2004 r. na Skwerze im. Polskich Harcerzy w byłym WMG

Po przyjeździe do Gdańska włączyła się także w działalność społeczną i kulturalno – oświatową. Należała do różnych lokalnych polskich organizacji m. in. Związku Polaków. Uczyła języka polskiego na kursach repolonizacyjnych w Gdańsku – Oruni organizowanych przez Związek Polaków. Również prowadziła zajęcia w świetlicy centralnej Związku Polaków przy Langer Markt 17/ 18 (ob. Długi Targ).

Zaprzyjaźniła się z dr Urszulą Mroczkiewicz, lekarką zatrudnioną w Gimnazjum Polskim oraz m. in. w Poradni dla dzieci przy PCK przy Sandgrube (ul. Rogaczewskiego) i w komendzie Gdańskiej Chorągwi Harcerek.

Mroczkiewicz przybyła do Wolnego Miasta Gdańska na początku lat 30. z Poznania. Była lekarką o wielkim sercu, wrażliwą na ludzkie cierpienie, bez reszty oddaną chorym i potrzebującym. Od najmłodszych lat należała do harcerstwa. W WMG wraz z dziewczętami z I Morskiej Drużyny Harcerek brała udział w rejsach po wodach Bałtyku jako opiekunka, a zarazem lekarz pokładowy.

Barbara wraz z Urszulą wynajmowały pokoje w tym samym domu przy Schwarzes Meer (nieistniejącej ul. Stawki). Po latach Barbara Mielcarzewicz wspominała: „Miałam świetną gospodynię domu, stołowałyśmy się u niej. (…) Kiedy obiad był gotowy, stukałam w sufit (Ula mieszkała o piętro wyżej) i ona zbiegała na dół” (Mirosława Walicka „Polki w Wolnym Mieście Gdańsku”). 29 VI 1937 obie uczestniczyły w obchodach Święta Morza w Gdyni.

Obchody Święta Morza W Gdyni w 1937 r. Oddział Marynarki Wojennej podczas defilady. www.audiovis.nac.gov.pl

Pod koniec sierpnia 1939 r. Barbara Mielcarzewicz wyjechała do Gdyni, a stamtąd do Ostrowa Wielkopolskiego, gdzie spędziła okres okupacji. Po zakończeniu wojny wróciła do Gdańska. Wraz z Urszulą Mroczkiewicz i Zofią Łozińską (nauczycielką wychowania fizycznego i nauki tańców polskich w Gimnazjum Polskim w Gdańsku, harcerką – komendantką żeńskiej drużyny ZHP oraz instruktorką przysposobienia wojskowego w Komendzie Gdańskiej Chorągwi Harcerek w II WMG) zamieszkała we Wrzeszczu przy Friedenssteg 5a/ 7, przemianowanej wkrótce na ul. Sienkiewicza.

Początkowo uczyła języków niemieckiego i francuskiego w gdańskim I Liceum Ogólnokształcącym, a także w szkołach wyższych w Trójmieście: Wyższej Szkole Handlu Morskiego, Wyższej Szkole Ekonomicznej w Sopocie, Akademii Lekarskiej w Gdańsku i Politechnice Gdańskiej.

Od 1950 r. do przejścia na emeryturę w 1973 r. pracowała w Bibliotece Centralnej (następnie Głównej) PG. Po sześciu latach została jej wicedyrektorką, a następnie – po wygraniu konkursu – dyrektorką. „Rozbudowała zaplecze magazynowe oraz główną czytelnię, powiększyła znacznie zbiory o publikacje polskie i zagraniczne, stworzyła sprawny system informacyjny. W 1962 wprowadziła w bibliotece nowość: wolny dostęp do książek, w 1963 doprowadziła do uruchomienia Pracowni Mikrofilmowej” („Encyklopedia Gdańska”).

Kamienica przy ul. Sienkiewicza 5a w Gdańsku – Wrzeszczu, w której mieszkała po II wojnie światowej Barbara Mielcarzewicz

Przez kilkanaście lat zasiadała w Senacie PG. Była też wieloletnim członkiem Rady Naukowej Biblioteki Gdańskiej PAN. Barbara Mielcarzewicz była redaktorką wydawnictw PG. W 1958 r. opublikowała bibliografie pracowników PG w latach 1945–1955, a w 1980 r. prace z lat 1956 – 1980. Była współredaktorką księgi pamiątkowej „Politechnika Gdańska 1945 – 1970”, która ukazała się w 1970 r.

Należała do Stowarzyszenia Bibliotekarzy Polskich, koła byłych działaczy Polonii Gdańsk i wychowanków Gimnazjum Polskiego, Towarzystwa Przyjaciół Gdańska i Gdańskiego Towarzystwa Naukowego. Była wieloletnim członkiem Komisji do spraw Bibliotek Rady Głównej Ministerstwa Szkolnictwa Wyższego. Za swą działalność otrzymała Srebrny Krzyż Zasługi oraz Krzyż Kawalerski Orderu Odrodzenia Polski.