Pozdrawiam ciebie, w porannej godzinie, I do twych wspomnień modlę się, o Wilno!

„Zbratany w życia nieugiętym czynie/ Z tobą i z twoją relikwią mogilną, -/ Pozdrawiam ciebie, w porannej godzinie, I do twych wspomnień modlę się, o Wilno!” (Or – Ot, czyli Artur Oppman).

W 1945 r. przybyła do naszego miasta mieszkanka Wilna Eugenia Kobylińska – Masiejewska, nauczycielka, pisarka i poetka. Po przyjeździe do Gdańska podjęła pracę w szkolnictwie. Po przejściu na emeryturę w 1949 r. w pełni poświęciła się pracy literackiej oraz działalności społecznej.

Eugenia Kobylińska – Masiejewska urodziła się 27 XI 1894 r. w Wilnie. Była jednym z ośmiorga dzieci stolarza Jana Kobylińskiego (zm. 1910 r.) i Marii z d. Iwaszkiewicz, krawcowej (zm. w 1940 r.). W swoim rodzinnym mieście uczęszczała do ośmioklasowego rosyjskiego gimnazjum Prozorowej. Uczyła się w klasie o profilu pedagogicznym. Następnie przez rok studiowała prawo na uniwersytecie w Petersburgu. W tym czasie pracowała jako nauczycielka w polskiej katolickiej szkółce katedralnej.

W okresie nauki w gimnazjum związała się z polskim ruchem niepodległościowym. Wstąpiła do Związku Młodzieży Postępowo – Niepodległościowej (przekształconego następnie w Unię Stowarzyszeń Polskiej Młodzieży Niepodległościowej) – organizacji utworzonej w Liège z inicjatywy działaczy PPS – Frakcji Rewolucyjnej i Związku Walki Czynnej. Organizacja ta zrzeszała polską młodzież akademicką i gimnazjalną głównie ze środowisk inteligenckich. Szybko objęła swym zasięgiem ziemie polskie pod zaborami, głównie Galicję, Królestwo Polskie, zabór rosyjski. Jej członkowie zajmowali się redagowaniem różnych czasopism; w Królestwie Polskim i na terenie zaboru rosyjskiego nawoływali do bojkotu szkół rządowych.

W czasie studiów w Petersburgu Eugenia Kobylińska kontynuowała działalność konspiracyjną, za co została aresztowana. Musiała przerwać naukę na uniwersytecie. Dzięki staraniom matki wróciła do Wilna, gdzie została poddana pod nadzór policyjny.

W 1914 r. związała się z nieoficjalnym Kołem Artystycznym Ferdynanda Ruszczyca – artysty malarza, rysownika i grafika, późniejszego profesora Uniwersytetu Wileńskiego, wielkiego patrioty, jednego z najważniejszych animatorów kultury w Wilnie. „Jego pasją i misją stało się zaszczepienie społeczeństwu wileńskiemu zamiłowania piękna, rozumienia piękna i hołdowania pięknu. Żaden obchód, żadna uroczystość, żaden odruch społeczny i narodowy (…) nie odbył się bez jego współudziału” (https://wilnoteka.lt „W służbie pięknu i Ojczyźnie. Na 150. rocznicę urodzin Ferdynanda Ruszczyca”).

Eugenia Kobylińska po uzyskaniu dyplomu nauczycielskiego podjęła pracę w szkolnictwie. Niektóre źródła (np. „Encyklopedia Gdańska”, https://pisarzeibadacze.ibl.edu.pl) podają, że dyplom ten otrzymała w 1918 r. na Uniwersytecie Stefana Batorego w Wilnie. Chciałam zauważyć, że uczelnia ta została reaktywowana dopiero w 1919 r. W czerwcu t. r. powstał Komitet Wykonawczy Odbudowy Wileńskiego Uniwersytetu pod przewodnictwem lekarza Józefa Ziemackiego, którego mianowano honorowym rektorem. Akt otwarcia Uniwersytetu Stefana Batorego podpisał 11 X 1919 r. Józef Piłsudski jako Naczelny Wódz WP. Wcześniej – przez kilkadziesiąt lat nie było w tym mieście żadnej wyższej uczelni (Uniwersytet Wileński został zamknięty przez cara Mikołaja I w 1832 r., utworzona wówczas Akademia Medyko – Chirurgiczna przetrwała tylko dziesięć lat).

Jak podaje Waldemar Wołkanowski zanim doszło do reaktywowania uniwersytetu wileńskiego utworzono w Wilnie (po zajęciu miasta przez Niemców w 1915 r.) Kursy Naukowe zwane też uniwersytetem latającym. „W założeniu miał to być zaczątek przyszłej szkoły wyższej w Wilnie”. Organizacja ta istniała krótko, została zamknięta przez okupantów. Utworzono ją ponownie w 1918 r. pod przewodnictwem Mariana Zdziechowskiego, profesora UJ. Być może autor zakwestionowanego przeze mnie stwierdzenia o uzyskaniu przez Eugenię Kobylińską w 1918 r. dyplomu uprawniającego do pracy w szkolnictwie, użył skrótu myślowego traktując Kursy Naukowe jak uczelnię wyższą. Niemniej jest to duże uproszczenie.

W 1915 r. Eugenia Kobylińska wraz ze swym przyszłym mężem Kazimierzem Masiejewskim – prawnikiem, absolwentem uniwersytetu w Petersburgu (którego poślubiła trzy lata później) – przyczyniła się do utworzenia w Wilnie Państwowego Gimnazjum im. Joachima Lelewela. Było to polskie gimnazjum męskie o profilu matematyczno – przyrodniczym. Eugenia Kobylińska uczyła tam języka polskiego i historii, Kazimierz Masiejewski uczył matematyki. Pełnił funkcję pierwszego dyrektora tej placówki.

W artykule Waldemara Wołkanowskiego  możemy przeczytać: „Drugim gimnazjum męskim [obok gimnazjum im. Zygmunta Augusta – przyp. aut.] była szkoła, która znana była następnie jako Gimnazjum im. Joachima Lelewela. Bazą szkoły były kursy naukowe, nazywane studenckie, gdyż prowadziło je grono akademików (młodych, głodnych idealistów) i na które uczęszczało ledwie 42 chłopców. Szefem placówki, przekształcanej w gimnazjum był Kazimierz Masiejewski, nauczyciel matematyki, a po wojnie prawnik. W kwietniu 1918 roku gimnazjum przeszło na własność Stowarzyszenia Nauczycielstwa Polskiego w Wilnie i kierownikiem został wówczas Zygmunt Fedorowicz. Po 1918 roku gimnazjum było już pełnoprawną placówką szkolnictwa średniego (upaństwowione 1 stycznia 1920 roku). W 1924 roku gimnazjum miało profil matematyczno – przyrodniczy i mieściło się na ulicy Mickiewicza 38, a kilka lat później dzieliło gmach szkolny z Gimnazjum Z. Augusta na Małej Pohulance” (Waldemar Wołkanowski, www.wilnoteka.lt).

Eugenia Kobylińska pracowała też w utworzonym w 1921 r. Gimnazjum im. Adama Mickiewicza 38 (początkowo koedukacyjnym, będącym szkołą wieczorową), które przez kilka lat funkcjonowało w gmachu Gimnazjum im. J. Lelewela. Dopiero w 1928 r. zostało przeniesione z ul. Adama Mickiewicza na ul. Dominikańską 3 – 5, naprzeciwko kościoła Ducha Świętego. Od tej pory działało w trybie dziennym jako szkoła o profilu humanistycznym.

Na przełomie 1921 i 1922 r. Eugenia Kobylińska mieszkała przez pewien czas w Bydgoszczy. Równolegle zajmowała się twórczością literacką. Swoje pierwsze utwory napisała po powrocie z Petersburga do Wilna. Debiutowała wierszem pt. „Sit vobis terra levis” opublikowanym na łamach „Kuriera Wileńskiego” . Kolejne jej utwory: wiersze, opowiadania i powieści drukowane były w takich czasopismach jak: „Słowo”, „Bluszcz” i „Kurier Wileński”. W tym ostatnim w latach 1934 – 1939 Kobylińska redagowała rubrykę „Kobieta ma głos” (późniejszy tytuł „Nasze sprawy” oraz „Ze świata kobiecego”).

Uczestniczyła aktywnie w życiu literackim Wilna. W latach 30. należała do Klubu Literacko – Artystycznego „Smorgonia” (którego członkami byli m. in. Jerzy Putrament, Czesław Miłosz i Konstanty Ildefons Gałczyński), brała czynny udział w Środach Literackich – spotkaniach, organizowanych raz w tygodniu w Celi Konrada przy ul. Ostrobramskiej.

Od 1930 r. była członkiem Związku Zawodowego Literatów Polskich. W 1938 r. otrzymała „Srebrny Wawrzyn” Polskiej Akademii Literatury za powieść „Wielki Tydzień”, nagrodzoną w tymże w roku w konkursie Księgarni św. Wojciecha. W 1939 r. została odznaczona Srebrnym Krzyżem Zasługi.

Pisarka zaprzyjaźniła się z Janem Bułhakiem – znanym wileńskim fotografem (raczej „fotografikiem”, bo zgodnie z wprowadzoną przez niego nomenklaturą „fotografik to inaczej artysta – fotograf”, a za takiego Bułhak się uważał), nestorem polskiej fotografii, założycielem Fotoklubu Wileńskiego i współzałożycielem Fotoklubu Polskiego. Jan Bułhak wykonywał fotografie do książek Eugenii Kobylińskiej.

Jej debiutem książkowym był zbiór opowiadań pt. „Pani Niuśka i jej parasolki” (wyd. ok. 1928 r.).

W dwudziestoleciu międzywojennym ukazały się:

• zbiory jej wierszy: „Opowieści świerkowe” (1936 r.), „Moja matka” (1937 r.), „Szare kamienie śpiewają” (1939 r.)
• powieści: „Utopiona lalka” (1929 r.), ”Kłopoty pani Niuśki” (1932 r.), ”Świat w szkole” (1933 r.), ”Złote schody” (1934 r.), „Niespodzianki małżeństwa” (1937 r.), „Pamiętnik nauczycielki” (1936 r.), „Wielki tydzień” (1939 r.).

Po wybuchu II wojny światowej pozostała w Wilnie, uczestniczyła w tajnym nauczaniu młodzieży. W 1945 r. zamieszkała w Gdańsku. Początkowo pracowała jako nauczycielka języka polskiego w II gimnazjum i liceum (którego siedziba znajdowała się wówczas we Wrzeszczu przy ul. Gołębiej przemianowanej wkrótce na ul. Władysława Pniewskiego) oraz w szkole podstawowej nr 33. W 1949 r. przeszła na emeryturę. Poświęciła się pracy literackiej. Została członkiem Oddziału Gdańskiego Związku Literatów Polskich. W 1958 r. ukazał się tomik jej poezji pt. „Bursztynowe piosenki”, a na początku lat 70. powieść poświęcona jej matce pt. „Masia. Opowieść prawdziwa”.

W jej dorobku znajdowały się również utwory dla dzieci i młodzieży: „Rysiek z Belmontu” (1939 r.), „Jak I B odkryła Nowy Ląd” (1948 r.), „Mama i Dzidzia” (1958 r.), „Córki chcą inaczej” (1966 r., trzy wznowienia, ostatnie w 1973 r., przekład na język czeski, Praga 1980 r.), „Kłopoty z prababką”(1972 r.).

Książkę „Jak I B odkryła Nowy Ląd” ilustrował znany rysownik, twórca polskiego komiksu Janusz Christa. Wiersze i utwory prozą Eugenia Kobylińska publikowała w „Słówku” i „Dzienniku Bałtyckim” (m. in. magazynie „Rejsy”).

W 1955 r. jej utwory zostały zamieszczone w jednodniówce literackiej „Kotwica” wydanej wówczas przez Gdański Oddział Związku Literatów Polskich oraz Komitet Wykonawczy Roku Jubileuszowego 500-lecia Powrotu Gdańska do Polski. Obok jej wierszy znalazły się tam utwory innych literatów związanych z Wybrzeżem np. Lecha Bądkowskiego, Stanisławy Fleszarowej – Muskat, Franciszka Fenikowskiego i in. W latach 1953 – 1957 Eugenia Kobylińska – Masiejewska była radną Wojewódzkiej Rady Narodowej (pracowała w Komisji Oświaty). Pełniła też funkcję prezesa Zarządu Oddziału Wojewódzkiego „Caritas”, współpracowała z miesięcznikiem „Caritas”. Na przełomie lat 50. i 60. należała do Komitetu Obrońców Pokoju.

Zmarła 26 II 1974 r. Została pochowana na gdańskim cmentarzu Srebrzysko. Jej syn Zygmunt Jan Wojdan (właść. Zygmunt Jan Wojdan Masiejewski), który urodził się 24 VI 1920 r. w Wilnie został aktorem. W czasie wojny kształcił się w Tajnej Szkole Dramatycznej w Wilnie (m. in. wraz z Hanną Skarżanką i Igorem Śmiałowskim), następnie występował w wileńskim Teatrze Małym. Zrezygnował wtedy z nazwiska rodowego, które zastąpił trzecim imieniem Wojdan.

Od 1943 r. przebywał w Warszawie, występował w Teatrze Komedia. Po wojnie pracował w teatrach w różnych miastach m. in w Teatrze Polskim w Poznaniu, w Teatrach Polskim, Nowym i Powszechnym w Warszawie, w Teatrze Zagłębia w Sosnowcu, w Teatrze im. Stefana Jaracza w Olsztynie. Od 1978 r. przez ponad dwadzieścia lat był dyrektorem Teatru Powszechnego im. Jana Kochanowskiego w Radomiu. W międzyczasie ukończył studia reżyserskie; pisał słuchowiska radiowe, teksty publicystyczne i dramaty, zajmował się pracą publicystyczną.

Zmarł w Radomiu 8 IX 2005 r. Został pochowany na tamtejszym cmentarzu prawosławnym.

Powyższy artykuł napisałam korzystając z:

• „Encyklopedii Gdańskiej”
• Wikipedii”
• artykułów Waldemara Wołkanowskiego pt.  „Jak powstawały polskie gimnazja w Wilnie?” z 12 XI 2015 r. oraz Macieja Pileckiego pt. „W służbie pięknu i Ojczyźnie. Na 150. rocznicę urodzin Ferdynanda Ruszczyca” z 25 I 2021 r.,  www.wilnoteka.lt
• https://niezlasztuka.net
• https://pisarzeibadacze.ibl.edu.pl
• https://radioradom.pl/portrety-radomian-zygmunt-wojdan/
• https://encyklopediateatru.pl
• https://audiovis.nac.gov.pl

Maria Sadurska