Teodor Delong – Komendant Morskiej Chorągwi Harcerstwa

Jednym z najważniejszych po II wojnie światowej działaczy ZHP w Gdańsku był Teodor Delong – Komendant Morskiej Chorągwi Harcerstwa, nauczyciel, dyrektor III Liceum Ogólnokształcącego w Gdańsku. W późniejszych latach wizytator szkolny, a następnie dyrektor Okręgowego Ośrodka Metodycznego w Sopocie.

„Jako instruktor i wspaniały pedagog łączył umiejętnie dwie pasje pedagoga i harcerza. Cieszył się wyjątkowym autorytetem wśród kadry harcerskiej i nauczycielskiej. Był wymagającym, ale życzliwym i wyrozumiałym przełożonym, chętnie pomagał podopiecznym w trudnych życiowych sprawach” (hm. Bogdan Radys).

Teodor Delong urodził się 25 III 1911 r. w Wielkopolsce we wsi Stanisławowo w powiecie wrzesińskim. Pochodził z rodziny wielodzietnej. Był jednym z ośmiorga dzieci Adolfa (1875 – 1948) – pracownika kolei, z zawodu introligatora i Teresy z d. Bollenbach (1884 – 1934). Miał pięciu braci i dwie siostry.

Po zakończeniu I wojny światowej, w odrodzonej Polsce Adolf Delong został policjantem. Praca ta związana była z różnymi niedogodnościami, w tym z częstą zmianą miejsca zamieszkania, z przeprowadzkami do innego miasta, zmianą szkół przez dzieci itp.

Teodor był drugim dzieckiem Teresy i Adolfa. W szkole osiągał dobre wyniki, był zdolnym uczniem. Szkołę powszechną ukończył w Skomlinie w ziemi wieluńskiej. Naukę kontynuował w Państwowym Seminarium Nauczycielskim w Ostrzeszowie, w którym w 1930 r. zdał egzamin dojrzałości.

Placówka ta – uroczyście otwarta 20 X 1921 – funkcjonowała do 1935 r. „Rozpoczęcie działalności seminarium, to borykanie się z trudnościami. B rak własnego budynku szkolnego, internatu i wyposażenia szkoły utrudniały pracę nowego dyrektora Karola Benszela, nauczycieli, jak również uczniów”. Szkoła początkowo mieściła się w gmachu „starej sądowni” przy ul. Krakowskiej 95. Stopniowo, w miarę rozwoju placówki zajęcia zaczęły odbywać się w dwóch salach miejscowej ewangelickiej szkoły powszechnej przy ul. Zamkowej. „Znalazły w nich pomieszczenie kursy seminaryjne I i II. W gmachu miejscowego gimnazjum udało się uzyskać dzięki życzliwości Magistratu Miasta pomieszczenia dla III kursu. W roku szkolnym 1923/24 przeniesiono już wszystkie wtedy cztery kursy do gmachu gimnazjum przy ul. Zamkowej, na podstawie uprzednio zawartej umowy z Magistratem. (…) W roku szkolnym 1926/27 seminarium zajmowało tu 8 izb szkolnych. Pokój dla grona nauczycielskiego mieścił się w suterenach. (…) W okresie 15 lat trwania seminarium – egzamin dojrzałości zdało 310 absolwentów na 354 dopuszczonych do egzaminów, co stanowi 85 ,8 procent. Uwzględniając trudności jakie towarzyszyły działalności ostrzeszowskiego seminarium w czasie jego trwania , z całą pewnością należy ocenić wyniki nauki pod względem rzeczowym jak i metodyczno – pedagogicznym jako bardzo zadawalające” (Władysław Graf, „Ostrzeszów. Seminarium Nauczycielskie”).

Ostatnim dyrektorem szkoły (w latach 1926 – 1935) był nauczyciel fizyki, Norbert Nowak. W roku szkolnym 1926/ 1927 udało się otworzyć czteroklasową Szkołę Ćwiczeń (w budynku przy ul. Zamkowej), w której pod nadzorem nauczycieli seminarzyści wyższych kursów odbywali obowiązkowe praktyki.

Teodor Delong po ukończeniu Seminarium Nauczycielskiego – z uwagi ma trudną sytuację materialną rodziny – zmuszony był podjąć pracę i dodatkowo ze swej skromnej pensji nauczycielskiej utrzymywać jednego ze swych młodszych braci. Przez pierwszy rok uczył w wiejskiej dwuklasowej szkole w Przytocznicy w pow. ostrzeszowskim. W następnym roku szkolnym pracował w podobnej wiejskiej szkole w Szklarce Przygodzickiej.

W 1932 r. został powołany do służby wojskowej, którą odbywał w Dywizyjnym Kursie Podchorążych Rezerwy przy 29 p. s. k. (29 pułk Strzelców Kaniowskich) w Szczypiornie pod Kaliszem. Służbę wojskową ukończył otrzymując stopień plutonowego podchorążego.

Powrócił wtedy do pracy w szkolnictwie. Wiosną 1934 r. został zatrudniony w szkole powszechnej w Zdunach w ob. powiecie krotoszyńskim. Z pracy tej nie był zadowolony, nie odpowiadała mu atmosfera w tej szkole. Dlatego po zakończeniu roku szkolnego i odbyciu obowiązkowych ćwiczeń wojskowych zwrócił się do Obwodowego Inspektoratu Szkolnego w Krotoszynie z prośbą o przeniesienie go do pracy w powiecie morskim. Prośba ta została rozpatrzona pomyślnie. Wkrótce zamieszkał w Gdyni i rozpoczął pracę w Szkole Powszechnej nr 4 w dzielnicy Oksywie. Prowadził też lekcje dla podoficerów Marynarki Wojennej, którzy uzupełniali swoje podstawowe wykształcenie.

W międzyczasie został przeniesiony do pracy w Szkole Powszechnej nr 6 w Gdyni – Obłużu. Dzielnicę tę zamieszkiwała uboga ludność. Warunki w szkole były trudne z powodu przepełnienia klas. Klasa, w której uczył liczyła siedemdziesięciu dwóch uczniów. Panowała tam jednak przyjazna atmosfera, dlatego praca w tej szkole dawała mu dużo satysfakcji.

Wiosną 1936 r. zdał egzamin kwalifikacyjny, uzyskał tytuł nauczyciela mianowanego. Po zakończeniu roku szkolnego pojechał do Baligrodu na Podkarpaciu na obóz dla instruktorów harcerskich, zorganizowany przez Chorągiew Wielkopolską i Kuratorium Okręgu Szkolnego w Poznaniu.

Po wakacjach został ponownie przeniesiony do pracy w Szkole Powszechnej nr 4, w której włączył się w działalność w ruchu harcerskim. Został drużynowym. W 1937 r. wyjechał do Holandii na Jamboree Skautów. Przy okazji zwiedził Brukselę i Paryż. W latach 1938 – 1939 był hufcowym VI Hufca Harcerzy w ramach Morskiego Rejonu Harcerzy w Gdyni. W listopadzie 1938 r. został powołany do 2. Morskiego Batalionu Strzelców w Gdyni i skierowany (jako dowódca plutonu moździerzy) do zajęcia Zaolzia.

Pod koniec lat 30. mieszkał w Gdyni przy ul. Oksywskiej 20 (zgodnie z informacją podaną w Księdze adresowej ziem Zachodniej Polski. Gdynia – Wybrzeże, Wojew. Pomorskie z informatorami Warszawa Gdańsk Poznań Śląsk Kraków. Rocznik 1937-1938).

Był ambitny, zamierzał podnieść swoje kwalifikacje zawodowe. W czerwcu 1939 r. przystąpił do egzaminu wstępnego na Wyższy Kurs Nauczycielski w Warszawie, który się nie rozpoczął z powodu wybuchu wojny.

W sierpniu Teodor Delong został zmobilizowany. We wrześniu jako dowódca plutonu moździerzy 2. Morskiego Pułku Strzelców wziął udział w obronie Wybrzeża. 19 IX 1939 r. dostał się do niewoli. Przebywał kolejno w obozach jenieckich: Oflagu IIA w Prenzlau w Brandenburgii, II E w Neubrandenburgu i Dőssel w Nadrenii Północnej – Westfalii. Przebywając w niewoli uczestniczył w zorganizowanym tam Wyższym Kursie Nauczycielskim, był też słuchaczem dwuletniego Studium Pedagogiczno – Społecznego.

1 IV 1945 r. doczekał wyzwolenia obozu przez Amerykanów. Po zakończeniu wojny pozostał w Niemczech. Na polecenie prezesa Koła Nauczycielskiego w Höxter (w Nadrenii Północnej – Westfalii) zorganizował szkołę dla wysiedlonych polskich dzieci, w której pracował do czerwca 1946 r. Potem został zatrudniony w Centrali Szkolnictwa Polskiego.

Do kraju powrócił w połowie 1947 r. Otrzymał propozycję objęcia stanowiska kierownika Szkoły Podstawowej nr 6 w Gdyni – Obłużu. Ofertę tę odrzucił. Został kierownikiem Wydziału Programowego w Komendzie Chorągwi Harcerzy, której siedziba mieściła się wówczas w Sopocie przy ul. Kościuszki 1. Przez rok uczył w Szkole Podstawowej nr 18 w Gdańsku, a następnie gdańskim Liceum Spółdzielczym.

W 1948 r. ożenił się z nauczycielką Anną Łabucką (1909 – 1978), z którą doczekał się córki Wandy. W tym samym roku – urlopowany przez Kuratorium Oświaty do pracy w ZHP – został najpierw zastępcą komendanta chorągwi, a jesienią komendantem Gdańsko – Morskiej Chorągwi Harcerzy. Rok później otrzymał stopień harcmistrza. Na polecenie władz doprowadził do połączenia Chorągwi Harcerek i Chorągwi Harcerzy w jedną koedukacyjną Morską Chorągiew Harcerstwa, której został komendantem. Funkcję tę pełnił tylko przez kilka miesięcy.

W roku szkolnym 1950/1951 został dyrektorem III Liceum Ogólnokształcącego w Gdyni, a po dwóch latach – dyrektorem III Liceum Ogólnokształcącego w Gdańsku. Na stanowisku tym pracował do końca roku szkolnego 1955/1956. Został wtedy wizytatorem liceów ogólnokształcących w Kuratorium Gdańskim. Jednocześnie powrócił do pracy w harcerstwie; pełnił w nim różne ważne funkcje. Był m. in. kierownikiem Wydziału Programowego w utworzonej wtedy Komendzie Chorągwi Harcerstwa w Gdańsku.

Pod koniec lat 50. został także wizytatorem Komendy Chorągwi oraz członkiem dwóch komisji: Komisji Weryfikacyjnej dla instruktorów i Komisji Stopni Instruktorskich. Był też sekretarzem Wojewódzkiej Rady Przyjaciół Harcerstwa. Przez krótki czas pełnił funkcję zastępcy komendanta chorągwi. Przez pięć lat był członkiem Rady Naczelnej ZHP, przez następnych dziesięć lat – członkiem Rady Chorągwi i przez pewien czas przewodniczącym Komisji Instruktorskiej Chorągwi.

Na początku lat 70. przyczynił się do utworzenia Komisji Historycznej Chorągwi, której został pierwszym przewodniczącym, a potem do jej przekształcenia w Harcerski Krąg Instruktorów Seniorów „Korzenie”. Był jego pierwszym komendantem. Był również członkiem Towarzystwa Przyjaciół Dzieci, w którym pełnił m. in. funkcję wiceprezesa Oddziału Dzielnicowego Gdańsk – Wrzeszcz – Oliwa.

W latach 60. należał do Szkolnego Związku Sportowego, był między innymi prezesem Zarządu Miejskiego w Gdańsku. Nieprzerwanie od początku lat 30. był członkiem Związku Nauczycielstwa Polskiego; na przełomie lat 60. i 70. pełnił funkcję przewodniczącego Rady Zakładowej ZNP. Należał również do Związku Bojowników o Wolność i Demokrację, następnie Związku Kombatantów RP i Byłych Więźniów Politycznych.

W 1959 r. ukończył Wyższą Szkołę Pedagogiczną w Gdańsku; otrzymał tytuł magistra historii. Dwa lata później został inspektorem szkolnym w Gdańsku, a następnie dyrektorem Okręgowego Ośrodka Metodycznego w Sopocie. W 1971 r. przeszedł na emeryturę. Pod koniec lat 70. owdowiał. Rok później ożenił się ponownie. Jego drugą żoną została Wanda Antoniak (1915 – 1997).

Za swą działalność otrzymał m. in.: Krzyż Oficerski Orderu Odrodzenia Polski, Medal Komisji Edukacji Narodowej i Złoty Krzyż Za Zasługi dla ZHP z Rozetą – Mieczami. Zmarł 1 III 1992 r. Został pochowany obok swej pierwszej żony na cmentarzu Srebrzysko.

Wspomnienie o hm. Teodorze Delongu napisałam korzystając z:

• „Encyklopedii Gdańskiej”
• https://gdanska.zhp.pl
• Wikipedii
• https://www.wbc.poznan.pl Władysław Graf, „Ostrzeszów. Seminarium Nauczycielskie”
• https://bibliotekacyfrowa.eu/dlibra „Księga adresowa ziem Zachodniej Polski. Gdynia-Wybrzeże, Wojew. Pomorskie z informatorami Warszawa Gdańsk Poznań Śląsk Kraków. Rocznik 1937-1938″
• https://audiovis.nac.gov.pl

Maria Sadurska