Nie zabrakło im odwagi, by dać świadectwo prawdzie
„Idź wyprostowany wśród tych co na kolanach wśród odwróconych plecami i obalonych w proch/ ocalałeś nie po to aby żyć masz mało czasu trzeba dać świadectwo/ bądź odważny gdy rozum zawodzi bądź odważny w ostatecznym rachunku jedynie to się liczy”. (Zbigniew Herbert, „Przesłanie Pana Cogito”.
W pierwszych dniach września 2025 r. staraniem Gdańskiego Oddziału IPN w naszym mieście odsłonięto tablicę upamiętniającą Franciszkę i Bernarda Binnebeselów – mieszkańców WMG, którzy Polskę zawsze mieli w sercu, stawiali ją na pierwszym miejscu. Gotowi zawsze stanąć w jej obronie, w godzinie próby nie zawiedli, dali dobre świadectwo.
Bernard Binnebesel był jednym z obrońców Poczty Polskiej w Gdańsku, ciężko ranny zmarł w pierwszych dniach września 1939 r. w gdańskim Szpitalu Miejskim. Jego żona Franciszka w czasie wojny zaangażowała się w działalność konspiracyjną, wstąpiła w szeregi Armii Krajowej.
Bernard Franciszek Binnebesel urodził się w Malborku 20 V 1893 r. Jego ojciec Franciszek urodził się w Waplewie. Był pracownikiem kolei (maszynistą). Matka Helena z d. Raczkowska (Raszkowska lub Retkowska) pochodziła z okolic Nowego Miasta Lubawskiego. Bernard miał dwoje młodszego rodzeństwa: siostrę Helenę (ur. 1895 r.) i brata Alfonsa (ur. 1902 r.).
Franciszek i Helena mieszkali najpierw w Malborku, potem w Iławie, gdzie urodził się ich młodszy syn Alfons, potem znów w Malborku. W 1905 r. przeprowadzili się do Gdańska.
Bernard uczył się najpierw w szkole powszechnej w Iławie, potem w Malborku. Po zamieszkaniu w Gdańsku uczęszczał do szkoły średniej we Wrzeszczu. Zamierzał zostać nauczycielem. Szykany, których doznawał w szkole ze strony swych niemieckich kolegów oraz nauczycieli zniechęciły go do dalszej nauki. Dlatego postanowił wyuczyć się zawodu praktycznego, został ślusarzem.
Kształcił u mistrza ślusarskiego Hermanna Mattego, którego zakład mieścił się przy Vorstädtischer Graben 55 (ob. ul. Podwale Przedmiejskie). Po trzech latach złożył egzamin czeladniczy. Podjął pracę w warsztatach kolejowych w Gdańsku.
Tuż przed wybuchem I wojny światowej, rozpoczął naukę w szkole budowy maszyn w Grudziądzu. W 1915 r. został powołany do armii niemieckiej, w której służył jako sanitariusz. Po zwolnieniu z wojska we wrześniu 1917 r. przez krótki pracował jako monter silników w Oberursel am Taunus w Hesji. Jeszcze w tym samym roku wrócił do Gdańska, znalazł zatrudnienie w fabryce broni.
W 1920 r. zaangażował się w akcję plebiscytową na Powiślu. W tym samym roku został pracownikiem Poczty Polskiej w Gdańsku. Najpierw pracował jako praktykant w Urzędzie Pocztowym Tczew 1, a od czerwca 1921 r. – w Urzędzie Ekspedycji Pocztowej przy Broschkischerweg 26 (ob. ul. Chodackiego) w Gdańsku – Nowym Porcie. W maju 1923 r. zdał egzamin z obsługi telegrafu Hughesa (nazywanego popularnie „juzem”), po czym został przeniesiony do Polskiego Urzędu Pocztowo – Telegraficznego Gdańsk 3 przy Heveliusplatz (ob. pl. Obrońców Poczty Polskiej) trzy lata później przemianowanego na Polski Urząd Pocztowo -Telegraficzny nr 1.
W 1925 r. Bruno Binnebesel został sekretarzem pocztowym, dwa lata później – starszym sekretarzem, a potem – starszym asystentem.
Udzielał się społecznie. Należał do Związku Polaków, następnie do Gminy Polskiej Związku Polaków (organizacji powstałej w 1937 r. z połączenia Gminy Polskiej ze Związkiem Polaków), Związku Pracowników Poczt i Telegrafów. Był członkiem polskiego Klubu Sportowego Gedania, śpiewał w polskich chórach (Kole Śpiewu Cecylia w Nowym Porcie, Towarzystwie Śpiewaczym Lutnia). Grał na skrzypcach w Orkiestrze Poczty Polskiej.
Był esperantystą, utrzymywał kontakty m. in. z kołem esperantystów działającym w Wyższym Seminarium Duchownym w Pelplinie oraz sufraganem chełmińskim bp. Konstantynem Dominikiem.
Jego żona, urodzona w Czarnej Wodzie Franciszka z d. Chabowska (1896 – 1973) była również aktywną działaczką lokalnych polskich organizacji w WMG. Poślubił ją w 1923 r. Ceremonia ślubna odbyła się w Starogardzie Gdańskim; sakramentu udzielił brat panny młodej ks. Jan Chabowski, wówczas wikary w Lubichowie. Bernard i Franciszka doczekali się trzech synów: Franciszka Jana (1924 – 2005), Rajmunda Bernarda (1926 – 2007) i Arkadiusza Alfonsa (1930 – 2015).
Bernard Binnebesel mieszkał najpierw na Dolnym Mieście przy Grabengasse 7 (ul. Przyokopowa). Wraz z żoną zamieszkał w Nowym Porcie najpierw przy Olivaer Strasse 35c (ul. Oliwska), a potem przy Hindersinstrasse 1 – 2 (ul. Kasztanowa).
W latach 30. rodzina Binnebeselów przeprowadziła się na Dolne Miasto do kamienicy przy Weidengasse 62 (ul. Łąkowa). To właśnie tam, przy wejściu do budynku we wrześniu ub. roku umieszczono tablicę upamiętniającą Franciszkę i Bernarda ufundowaną IPN. W czasie uroczystości jej odsłonięcia prezes gdańskiego oddziału IPN, dr Marek Szymaniak przypomniał, że tu „przeżywali oni swoje szczęśliwe, rodzinne życie w tym ostatnim okresie, zanim niemiecki okupant nie rozdzielił ich, jak się okazało, na zawsze” (https://dzieje.pl). Tuż przed wybuchem wojny Bernard przeszedł szkolenie sanitarne w szpitalu w Gdyni.
1 września – kiedy Niemcy przypuścili atak na gmach Urzędu Pocztowego przy Heveliusplatz – uczestniczył w jego obronie. Wieczorem po ogłoszeniu przez pocztowców kapitulacji ciężko ranny trafił do niewoli, po czym został przewieziony do Szpitala Miejskiego we Wrzeszczu. Tam po trzech dniach zmarł. W karcie zgonu jako przyczynę śmierci podano uszkodzenie narządów wewnętrznych na skutek postrzału brzucha oraz pęknięcie podstawy czaszki.
Bernard Binnebesel został pochowany na gdańskim cmentarzu przy Brösener Weg (ul. Chrobrego). W czasie II wojny światowej w masowych grobach chowano tam ofiary licznych egzekucji, więźniów obozów, jeńców wojennych. Cmentarz ten po wojnie został uznany za cmentarz – pomnik. Nazywany jest Cmentarzem Ofiar Hitleryzmu. W latach 80. – zgodnie z projektem gdańskiego rzeźbiarza Wiktora Tołkina – na cmentarzu tym ustawiono rzędy betonowych symbolicznych nagrobków. Otrzymali je przede wszystkim ci najbardziej zasłużeni działacze z WMG, którzy w czasie ostatniej wojny oddali swe życie za Ojczyznę, w tym Bernard Binnebesel i jego brat Alfons.
W dwudziestoleciu międzywojennym Bernarda Binnebesela uhonorowano odznaką Frontu Pomorskiego (za działalność plebiscytową), Srebrnym Krzyżem Zasługi, Medalem Dziesięciolecia Odzyskanej Niepodległości oraz Brązowym Medalem za Długoletnią Służbę.
W 1971 r. został pośmiertnie odznaczony przez Prezydenta RP na uchodźstwie Augusta Zaleskiego Orderem Wojennym Virtuti Militari klasy V, a w 1990 r. przez Wojciecha Jaruzelskiego – Krzyżem Walecznych. W 1998 r. – wraz z innymi Obrońcami Poczty Polskiej w Gdańsku – otrzymał honorowe obywatelstwo miasta Gdańska.
Jego nazwisko znajduje się – obok nazwisk innych Obrońców Poczty Polskiej – na tablicy umieszczonej po wojnie przy głównym wejściu do historycznego budynku poczty (ob. Urząd Pocztowy nr 1 oraz Muzeum Poczty Polskiej w Gdańsku). W 2003 r. w kościele św. Jana w Malborku odsłonięto poświęconą mu tablicę pamiątkową. Bernard Binnebesel jest jednym z bohaterów sztuki teatralnej Janiny Skowrońskiej – Feldmanowej pt. „Poczta Gdańska”. W czasie spektaklu prapremierowego (16 X 1971 r.) wystawionego przez Towarzystwo Dramatyczne im. Aleksandra Fredry w Przemyślu w jego rolę wcielił się Alojzy Matusiewicz.
Bernarda Binnebesela upamiętniono w czasie wystawy plenerowej pt. „Portrety 1939” prezentowanej w sierpniu – wrześniu 2021 r. na ulicach naszego miasta. Jego wizerunek znalazł się również na kartce pocztowej wprowadzonej do obiegu przez Pocztę Polską z okazji 85. rocznicy wybuchu II wojny światowej w 2024 r.
Franciszka Binnebesel po wybuchu II wojny światowej została zmuszona do opuszczenia Gdańska. Wraz z dziećmi znalazła schronienie u swego brata, ks. Jana Chabowskiego – proboszcza w Złotowie k. Lubawy. Od 1940 r. pracowała w Urzędzie Gminy Lubawa – Wieś.
Od 1935 r. funkcję sekretarza pełnił tam Józef Zażembłowski. Dzięki biegłej znajomości języka niemieckiego utrzymał się na tym stanowisku do końca II wojny światowej. W 1942 r. rozpoczął działalność konspiracyjną w AK. Współpracował z S. Antoniną Schneider – przełożoną Zgromadzenia Sióstr Miłosierdzia w Szpitalu św. Jerzego w Lubawie. W 1944 r. pełnił obowiązki oficera organizacyjnego i kwatermistrza AK na Obwód Lubawa. Za jego namową Franciszka Binnebesel włączyła się w działalność konspiracyjną, wstąpiła do AK.
„Zajmowała się m. in. wystawianiem fałszywych dokumentów, informowaniem o zagrożeniach oraz organizowaniem pomocy dla osób ukrywających się przed okupantem. Jej mieszkanie w Lubawie pełniło funkcję nieformalnej kancelarii AK, gdzie przygotowywano dokumenty dla nowych członków organizacji. Dzięki jej zaangażowaniu i dyskrecji wielu ludzi uniknęło wykrycia przez okupanta” (https://dzieje.pl).
Po zakończeniu wojny pozostała w Lubawie. Tam zmarła w 1973 r., została pochowana na cmentarzu parafialnym. Jej synowie przeżyli wojnę. Franciszek Jan był więźniem KL Stutthof. Po zwolnieniu w 1944 r. został wcielony do organizacji „Baudienst”. Po wkroczeniu Armii Czerwonej został wywieziony przez Sowietów na Kamczatkę. Po powrocie do Polski w 1947 r. zamieszkał w Toruniu. Pracował w resorcie budowlanym. Zmarł w Toruniu w 2005 r.
Rajmund Bernard był oficerem w 1 Dywizji Pancernej gen. Stanisława Maczka. Pozostał na emigracji, zmarł w 2007 r. w Glasgow (w Wielkiej Brytanii). Najmłodszy Arkadiusz Alfons po wojnie zamieszkał w Malborku. Przez wiele lat pełnił funkcję dyrektora tamtejszego Muzeum Zamkowego. Zmarł w Malborku w 2015 r.
Brat Bernarda Binnebesela, Alfons – w WMG pracownik gdańskiej Dyrekcji Kolei – we wrześniu 1939 r. trafił do Kl Stutthof. Tam wraz z innymi zasłużonymi polskimi działaczami z Gdańska i Pomorza został rozstrzelany w pamiętny Wielki Piątek 22 IV 1940 r. Jak wspomniałam jego symboliczny grób znajduje się na gdańskim Cmentarzu Ofiar Hitleryzmu przy ul. Chrobrego. Z Bernardem i Alfonsem spokrewniony był ks. Brunon Binnebesel (ich dziadkowie byli braćmi).
Urodził się 26 IX 1902 r. w Tucholi, był synem Franciszka (1872 – 1956) z zawodu nauczyciela i Pauli z d. Schmelter. Miał dwóch młodszych braci: Alberta Antoniego (1903 – 1945) i Kurta Johannesa (1905 – 1980) – w czasie II wojny światowej więźniów obozów koncentracyjnych. W 1910 r. Franciszek i Paula wraz z dziećmi przeprowadzili się do Gdańsku. Franciszek pracował od tej pory jako nauczyciel w szkole powszechnej św. Piotra przy Poggenpfuhl (ul. Żabi Kruk).
Brunon uczęszczał do szkoły powszechnej przy Weidengasse 61 (ul. Łąkowa), następnie do Königliches Realgymnasium (Gimnazjum Królewskiego), które mieściło się przy tej samej ulicy. Tam w 1922 r. zdał maturę. Przez najbliższych kilka lat studiował teologię katolicką i filozofię we Fryburgu Bryzgowijskim, Monachium i Wrocławiu. W 1927 r. przyjął niższe święcenia, rok później – wyższe.
Rozpoczął wtedy pracę duszpasterską w diecezji gdańskiej. Pracował kolejno w: Nowym Stawie, w kościele św. Franciszka w Emaus w Gdańsku, w kościele św. Trójcy w Gdańsku – Oliwie, w Nowej Cerkwi, w parafii NMP Wniebowziętej – Gwazdy Morza w Sopocie, w gdańskim kościele św. Brygidy, krótko w Pręgowie, w kościele św. Józefa w Gdańsku, następnie w kościele Najświętszego Serca Jezusa we Wrzeszczu.
W międzyczasie obronił pracę doktorską pt. „Die Stellung der Theologen des Dominikanerordens zur Frage nach der Unbefleckten Empfängnis Marias bis zum Konzil von Basel” („Stanowisko teologów zakonu dominikanów w kwestii Niepokalanego Poczęcia Marii do soboru w Bazylei”).
W 1939 r. został proboszczem kościoła św. Antoniego w Gdańsku – Brzeźnie. Czuł się Niemcem, nie popierał jednak ideologii nazistowskiej. Znany był powszechnie ze swej krytycznej postawy wobec polityki III Rzeszy. W 1943 r. został aresztowany pod zarzutem słuchania zagranicznego radia i przekazywania usłyszanych informacji wiernym.
W następnym roku przewieziono go z Gdańska do Brandenburgii, do więzienia Brandenburg – Görden, gdzie wkrótce został przez Volksgerichtshof (Trybunał Ludowy) skazany na śmierć przez ścięcie toporem za „osłabianie ducha obrony narodu niemieckiego”. Wyrok wykonano 13 XI 1944 r., ciało skremowano. Urnę z prochami pochowano dopiero w 1947 r. na cmentarzu świętej Jadwigi w Berlinie.
W 2020 r. ks. Bruno Binnebesel został patronem gdańskiego tramwaju. Na tablicy znajdującej się w gdańskim kościele św. Brygidy upamiętniającej Polaków – żołnierzy Wywiadu „Zachód” Związku Jaszczurczego – NSZ zgładzonych (straconych przez ścięcie toporem) w więzieniu Moabit w Berlinie umieszczono również nazwisko ks. dr Brunona Binnebesela, choć nie czuł się Polakiem, nie walczył z okupantem o wolność naszej Ojczyzny i nie został zgładzony w więzieniu Moabit, tylko Brandenburg – Görden. Niemniej „stał się symbolem oporu wobec tyranii i ofiarą, która przypomina nam o wartościach, dla których warto walczyć” (https://ituchola.pl/ludzie/bruno-binnebesel).
Powyższy artykuł napisałam korzystając z:
- „Encyklopedii Gdańskiej”
- https://ituchola.pl/ludzie/bruno-binnebesel
- https://kpbc.umk.pl Kujawsko – pomorska Biblioteka Cyfrowa, Fundacja gen. Elżbiety Zawadzkiej akta Franciszki Binnebesel, Inspektorat – Brodnica
- https://poezja.org
- www.muzeumpomorza.pl
- https://dzieje.pl „Odsłonięto tablicę upamiętniającą małżeństwo Binnebesel – polskich działaczy w Wolnym Mieście Gdańsku” 3 IX 2025 r.
