“W nocy nalot, w dzień łapanka” – straty kultury polskiej

“W nocy nalot, w dzień łapanka”  – ten fragment znanej,  ulicznej  piosenki  warszawskiej posłużył mi za tytuł, bo mówi  o dwóch istotnych rzeczach: niszczeniu miasta  i  niszczeniu ludzi.  Artykuł (a może raczej relacja) traktuje o stratach kultury  polskiej  w czasie II wojny światowej.   Rzecz porażająca.   Straty były olbrzymie,  to wiemy, jednak spojrzenie  na konkretne liczby  może wycisnąć łzy z oczu. Oparłam się na prelekcji p. Bartosza Januszewskiego z Biura Edukacji  Narodowej IPN w  Gdańsku, która odbyła się kilka dni  temu   w bibliotece  przy Jagiellońskiej (warto tam  chodzić, jest  wiele ciekawych  spotkań).

Na  marginesie: łapanki były organizowane  przez  Niemców, ale  naloty  dotyczyły  nalotów sowieckich na Warszawę  w latach  1941-44.  W wyniku bombardowań szacuje się, że zginęło ok. tysiąca warszawiaków i wiele cywilnych budynków uległo zniszczeniu. Tak się składa, że najsilniejsze z  nich miały miejsce po wyjściu armii gen. Andersa ze Związku Radzieckiego  i po odkryciu zbrodni katyńskiej.

Prelekcja p. Januszewskiego nie dotyczyła jednak  strat materialnych zadanych  przez sowietów  – te bowiem ciągle są liczone – ale niemieckich. Dokumenty, na których oparł się historyk, to:

  • Sprawozdanie w przedmiocie strat i szkód wojennych Polski w latach 1939-1945, Biuro Odszkodowań Wojennych 1947 r.
  • Raport o stratach wojennych Warszawy, 2004 r.

W  roku 1947  – ze względów oczywistych –  nie liczono strat, które poczynił nam Związek Radziecki, choć w wykładzie pojawiło się kilka odwołań do tego agresora. W  samych stratach osobowych policzono wówczas jedynie rdzennych Polaków oraz Polaków pochodzenia żydowskiego. Innych obywateli II RP – Ukraińców, Białorusinów i Litwinów nie uwzględniono w zestawieniu. Straty objęły terytorium państwa polskiego w granicach z 31 VIII 1939 r. i nie uwzględniały tzw. Ziem Odzyskanych. Należy przy tym zaznaczyć, że 48% terytorium II RP zostało w 1945 r. anektowane przez ZSRS. Sprawozdanie zamknięto na dzień 9 maja 1945 r. Obliczenia trwały od  21 września 1944 r. do 1 stycznia 1947 r. Sam wykład koncentrował się na stratach  kultury.

2/5 dóbr kultury  zostało zniszczonych bezpowrotnie  –  nie  zaginionych, zniszczonych bezpowrotnie.  

Zburzone gmachy i pomniki, książki  wysłane na przemiał, tłuczone okazy polskiego szkła, witraże i płyty gramofonowe,  spalone całe biblioteki i archiwa.

Odbierzcie  narodowi kulturę, a przestanie  istnieć  jako naród. – Joseph Goebbels

Naród żyje tak długo,  jak długo żyją jego dzieła kultury. – Jan Zachwatowicz

Straty osobowe inteligencji  (przykłady)

  • 30% profesorów i pracowników naukowych
  • 26% palestry
  • 33% nauczycieli
  • 39% lekarzy i pracowników medycznych
  • 370 artystów plastyków
  • 60 muzyków
  • 56 poetów i pisarzy
  • 700 profesorów i pracowników szkół wyższych
  • 5596 nauczycieli
  • 122  dziennikarzy i publicystów
  • 54 bibliotekarzy
  • 91 archiwistów
  • 4500 adwokatów
  • 1100 sędziów, prokuratorów i aplikantów sądowych
  • 369  aktorów, reżyserów i ludzi filmu (z 2500 ogólnego stanu)
Dolina Śmierci w bydgoskim Fordonie. Nauczyciele przed wykonaniem wyroku.

Wśród muzyków: Artur Gold zamordowany w Treblince  (kompozytor, dyrygent, współtwórca orkiestry tanecznej), Szymon Kataszek, rozstrzelany na Pawiaku  (pionier jazzu), Zygmunt Białostocki  zamordowany w getcie  warszawskim (pianista,  dyrygent  Teatru Miejskiego w  Łodzi).

Wśród  sportowców:  Janusz  Kusociński  zabity w Palmirach (lekkoatleta, złoty medalista olimpijski), Tomasz Stankiewicz zabity w Palmirach  (kolarz, wicemistrz olimpijski), Feliks Żuber zabity  w Palmirach (lekkoatleta, olimpijczyk), Helena  Marusarzówna rozstrzelana w Podgórskiej Woli  (mistrzyni sportów narciarskich).

Palmiry, zawiązywanie oczu przed egzekucją.

Wśród aktorów: Franciszek  Brodniewicz  zmarł po wybuchu bomby w czasie Powstania Warszawskiego (“Trędowata”, “Doktór Murek”), Józef Orwid zginął w czasie Powstania Warszawskiego (role charakterystyczne), Michał Znicz  zginął w  niewyjaśnionych okolicznościach (role w teatrach rewiowych i dramatycznych), Kazimierz Junosza-Stępowski był przypadkową ofiarą egzekucji (aktor o statusie gwiazdy), Emanuel Schlechter został zamordowany w getcie lwowskim (scenarzysta, autor “Sex  appeal”, “Każdemu wolno kochać”, “Czy tutaj mieszka panna Agnieszka”), Eugeniusz Bodo zmarł w łagrze (aktor rewiowy, filmowy i teatralny), Stefan Jaracz zmarł na gruźlicę po pobycie w KL Auschwitz (dyrektor Teatru Ateneum).

Wśród poetów i pisarzy: Józef Czechowicz zginął podczas bombardowania Lublina (redaktor i pracownik Polskiego Radia), Tadeusz Dołęga-Mostowicz zginął w starciu z sowietami (“Kariera Nikodema Dyzmy”), Witkacy popełnił samobójstwo po ataku ZSRR na Polskę, Andrzej Włast został zastrzelony w getcie warszawskim (“Całuję twoją dłoń,  madame”, “Tango milonga”), Bruno Schulz  został zastrzelony w getcie w Drohobyczu, Krzysztof Kamil Baczyński, Tadeusz Gajcy i Zdzisław Stroiński zginęli w czasie Powstania Warszawskiego, Andrzej Trzebiński został rozstrzelany w Warszawie (redaktor pisma “Sztuka i Naród”).

Ostatnie zdjęcie Eugeniusza Bodo po aresztowaniu przez NKWD

Kościół katolicki stracił 2647 duchownych, w tym 6 biskupów (ok. 1000 w samym KL  Dachau) i  575 zakonnic; w diecezji chełmińskiej 48% (najwięcej).

Wśród duchownych: Maksymilian Kolbe zagłodzony w KL Auschwitz, Juliusz Bursche  torturowany w Berlinie (biskup Kościoła Ewangelicko-Augsburskiego), Alicja Jadwiga Kotowska rozstrzelana w Piaśnicy (przełożona Zgromadzenia Sióstr Zmartwychwstanek w Wejherowie),  Bronisław Komorowski, Marian Górecki i Franciszek Rogaczewski rozstrzelani w KL Stutthof.

Emigracja powojenna:

  • 165 profesorów i wykładowców akademickich
  • 131 dziennikarzy
  • 54 pisarzy i poetów
  • 400 plastyków, muzyków, aktorów (Czesław Miłosz, Witold Gombrowicz, Henryk Wars, Michał Waszyński, Adam Brodzisz)

Straty materialne niemieckie

Większość strat w dobrach  kultury  spowodowali Niemcy, co nie oznacza,  że sowieci postępowali łagodniej. Mieli mniej czasu, a zniszczenia Gdańska wskazują, że byli równie bezwzględni. Śródmieście Gdańska zostało zrujnowane przez sowietów w niemal takim samym stopniu jak Warszawa przez Niemców. Tylko połowa zniszczeń Gdańska była efektem bombardowań lotnictwa alianckiego i oblężenia miasta w marcu 1945 r. Po zajęciu miasta czerwonoarmiści dokonywali metodycznych podpaleń i dewastacji.

Nauka  i oświata straciły całkowicie:

  • 17 szkół wyższych
  • 13 instytutów naukowych
  • 9 towarzystw naukowych
  • 271 szkół średnich
  • 4880 szkół powszechnych
  • 3 wojskowe instytuty naukowe
  • 14 archiwów (w tym 3 wojskowe)

Szkoły wyższe utraciły:

  • 42% budynków
  • 70% wyposażenia naukowego
  • 75% księgozbiorów
  • 85% majątku

Towarzystwa naukowe straciły:

  • 80% budynków
  • 100% wyposażenia naukowego
  • 95% księgozbiorów
  • 100% majątku
Spalona Biblioteka Ordynacji Zamojskiej w 1945 r.

Kultura i sztuka

  • 35  teatrów   (30%)
  • 665 kin   (75%)
  • 323   domów  ludowych
  • 138   muzeów  (70%), z czego  całkowicie 25
  • 2500 wydawnictw (100%)
  • 57 muzeów znalazło się poza nowymi granicami Polski
  • tylko 22 muzea nadawały się do użytkowania

Grabieże i zniszczenia zabytków:

  • 2800  obrazów różnych szkół europejskich
  • 11 000 obrazów artystów artystów polskich
  • 1400 wartościowych rzeźb
  • 300 000 grafik
  • 25 000 zabytkowych map
  • 50 000 rękopisów muzealnych
  • 5 000 dzwonów kościelnych

Straty Muzeum Narodowego w Warszawie

  • 99%  numizmatów
  • 100% zegarów
  • 80% wyrobów złotniczych i jubilerskich
  • 63% tkanin
  • 60% mebli
  • 70% opraw ksiąg i superekslibrisów królewskich
Arrasy wawelskie ocalały, wywiezione Batorym do Kanady.

Architektura zabytkowa:

  • 23 budowle romańskie
  • 1937 budowli gotyckich
  • 811 budowli renesansowych
  • 3800 budowli barokowych i rokokowych

Biblioteki:

Ogólne straty zbiorów bibliotecznych wyniosły 66% (ok. 22 mln książek), w tym:

  • 30 000 bibliotek szkolnych i oświatowych utraciło 90% zasobów
  • 1 000 bibliotek naukowych utraciło 50-55% zasobów
  • biblioteki fachowe i prywatne utraciły 70% zbiorów

Ze zbiorów Biblioteki Ordynacji Zamojskiej ocalało 1,5 % zasobów, tj. 1800 woluminów,  w tym kronika Galla Anonima, jeden wiersz Jana Kochanowskiego i listy Erazma z Rotterdamu. Zaginiony Kodeks Supraski z XI w. (rękopis na pergaminie spisany w języku staro-cerkiewno-słowiańskim, wpisany na listę Pamięci Świata UNESCO) odnalazł się w 1962 r. w Nowym Jorku i 6 lat później wrócił do Polski.

Kodeks Supraski

Archiwa i kolekcje prywatne

Zaginęło bądź zostało zniszczonych 5  mln jednostek  archiwalnych. Zostało zniszczonych 704 000 atlasów i map. Pontyfikał Płocki, średniowieczna księga liturgiczna z połowy XII wieku, wróciła do Płocka dopiero w 2015 r.

Straciliśmy kilkaset cennych pomników, w samej Warszawie 22 (z istniejących 31).  Pomnik Chopina z Łazienek został przetopiony. Kiliński ocalał zdeponowany w magazynie Muzeum Narodowego, choć też miał być zniszczony.

Zniszczeniu podlegały również instrumenty muzyczne (kilkanaście tysięcy). Z samej Warszawy wywieziono 5000 fortepianów.

Niemcy stosowali grabież zorganizowaną. W tym celu powołali do życia trzy organizacje,  w których działali niemieccy historycy i muzealnicy. Grabież koordynował Otto Gustaw von Wächter, doktor prawa, który w 1945 r. zbiegł do Rzymu i tam, ukrywając się, uniknął odpowiedzialności.

  • Ahnenerbe (Stowarzyszenie Badawczo-Dydaktyczne Dziedzictwo Przodków)
  • Haupttreuhandstelle Ost HTO (Główny Urząd Powierniczy Wschód)
  • SS-Kommando Paulsen

Pod  koniec 1942 r. Hans Frank raportował o “zabezpieczeniu”  90% polskich zbiorów sztuki.

Albrecht Dürer

Przykłady:

  • ołtarz Wita Stwosza wywieziono do Norymbergi,  gdzie przeleżał w magazynie
  • jesienią 1939 r. wywieziono do Rzeszy najcenniejsze obrazy Muzeum Narodowego, Muzeum Wojska Polskiego oraz Zachęty
  • udekorowano wybranymi eksponatami siedziby niemieckich  dygnitarzy  (“Dama z  gronostajem” zdobiła willę Hansa Franka)
  • przedmioty z Muzeum Narodowego znalazły się w Zamku Drezdeńskim
  • Adolf Hitler otrzymał 30 rysunków Albrechta Dürera z kolekcji Lubomirskich i Czartoryskich (ze  zrabowanych 70  wrócił do nas JEDEN, pozostałe zostały sprzedane na aukcji po wojnie  bądź złożone są w archiwach  National Archives and Record Administration w Maryland)
  • wywieziono już w 1939 r. zbiory tzw. Gabinetu Rycin  oraz 4000  rękopisów z Biblioteki Uniwersytetu Warszawskiego
  • wywieziono również zbiory biblioteki judaistycznej i sejmowej

“Pomarańczarka”  Gierymskiego  odnalazła się dopiero w 2010 r. na aukcji pod Hamburgiem, wróciła rok później. Odnalazł się również “Krajobraz z miłosiernym samarytaninem” Rembrandta. Wiadomo, że XVI-wieczny  ołtarz z Szamotuł zrabowany przez Niemców i przejęty przez sowietów, znalazł się w Aszchabadzie, ale do tej pory nie wrócił na swoje miejsce. Zaginęło  najwybitniejsze  dzieło polskiej  sztuki  złotniczej przełomu gotyku  i renesansu: Madonna Wieluńska. Mogła zostać wywieziona zarówno przez Niemców, jak i sowietów. Nie wiadomo,  w jakich okolicznościach zaginęło ani gdzie się znajduje najcenniejsze dzieło w polskich zbiorach: “Portret młodzieńca” Rafaela Santi.

Bilans niemieckich zniszczeń i grabieży

  • Polska straciła 516 000 obiektów narodowego dziedzictwa kulturalnego,  ich wartość rynkowa to 30 mld dol. USA.
  • W nauce i szkolnictwie straty całkowite wyniosły 60% przedwojennego stanu posiadania.
  • Straty całkowite w kulturze – 43% przedwojennego stanu posiadania.
Niemcy wysadzają kościół św. Michała Archanioła w Wieluniu.

Zniszczenia i grabieże sowieckie

Jak wspomniałam na początku, nie zostały ujęte w Sprawozdaniu Biura Odszkodowań Wojennych z 1947 r. Na dzień dzisiejszy wiadomo:

  • okupacja, a następnie trwały podbój Kresów Wschodnich  (178 tyś. km2)
  • likwidacja wielu muzeów i galerii
  • rabunek kolekcji kościelnych, klasztornych i ziemiańskich
  • zniszczenie wielu tysięcy obiektów sakralnych
  • wywiezione zbiory archiwalne  z Tarnopola, Sokala i Stanisławowa
  • wywiezionych  z Wilna 18 wagonów dokumentacji, w tym unikatowe zasoby Instytutu Badań Europy Wschodniej
  • wywiezione 154 obrazy z galerii Radziwiłłów  w Nieświeżu
  • w lwowskiej filii Akademii Nauk ZSRS zgromadzono 96 000 tomów z różnych bibliotek i prywatnych pałaców Podola i Wołynia
  • dobra kultury zabużańskiej trafiły do archiwów i muzeów Związku Radzieckiego

Polska straciła 84 000 obiektów narodowego dziedzictwa kulturalnego.

Spośród 21 000 zamków, pałaców i dworów II RP do dziś istnieje w Polsce 4769, z czego 3000 w ruinie bądź gruntownie przebudowanych. Jedynie 140 dworów i 80 pałaców (wyłączając pałace miejskie) zachowało walory architektoniczno-historyczne, tj. 1% stanu z 1939 r.

Zniszczenia i straty wojenne Warszawy.

  • wrzesień 1939 – 10% zabudowy
  • likwidacja getta 1943 – 12% zabudowy
  • bombardowania sowieckie 1941-44 – 3%
  • Powstanie Warszawskie – 25%
  • październik 1944 – styczeń 1945 – 30%
  • 674 całkowicie zniszczonych obiektów sakralnych i świeckich o dużej wartości historycznej
  • 700 000 ofiar śmiertelnych z 1 289 000, co stanowi  łączne straty wojenne w ludziach USA i Wielkiej Brytanii
  • straty majątkowe wyniosły 54 mld USD (wg wartości z 2004 r.)
płonące domy przy Marszałkowskiej

Gdy do tych strat dodamy straty w innych działach gospodarki, to okazuje się, że niemiecki agresor i okupant poczynił nam szkód w skali całej Polski na 700 mld USD.  Straty osobowe zaś są bezcenne. Na gruzach tej Polski ukształtowały się nam nowe elity artystyczne, kulturalne  i moralne..

Anna Pisarska-Umańska

Moje postscriptum do tego tematu. Dotyczy wyłącznie dzwonów zabranych z Gdańska, więc trochę poza powyższymi  zestawieniami:

  • kościół św. Jana, 1740 r. – gmina ewangelicko-luterańska Marii w Lubece
  • kościół św. Jana, 1735 r. – gmina ewangelicko-luterańska Marii w Lubece
  • kościół Mariacki, 1632 r. – gmina ewangelicko-luterańska św. Andrzeja w Hildesheim
  • kościół Mariacki, 1719 r. – gmina ewangelicko-luterańska w Lubece
  • kościół na Wisłoujściu, 1733 r. – gmina ewangelicko-luterańska w Behlendorf
  • kościół nieustalony, 1758 r. – gmina ewangelicko-luterańska w Lubece-Rangenberg
  • kościół nieustalony, 1733 r. – gmina ewangelicko-luterańska w Lubece-Rangenberg
  • kaplica mariacka przy szpitalu,1928 r. – gmina ewangelicko-luterańska Marii w Lilienthal (kaplica cmentarna)
  • kościół św. Józefa, 1778 r. – kościół katolicki św. Michała w Adtsgemund-Untergroningen
  • kościół św. Józefa, 1431 r. – kościół katolicki św. Michała w Adtsgemund-Untergroningen
  • kościół św. Mikołaja, 1679 r. –  kościół Marii w Kassel
  • kościół św. Brygidy, 1616 r. –  kościół katolicki Marii w Remscheid
  • kościół św. Barbary, 1626 r. –  gmina ewangelicko-luterańska św. Tomasza w Lubece
  • kościół św. Franciszka, 1722 r.  – kościół katolicki św. Barbary w Barsinghausen
  • kościół św. Franciszka, 1722 r. –  gmina ewangelicko-luterańska w Eppe
  • kościół św. Wojciecha, 1668 r. –  kościół katolicki św. Sebastiana w Grevenbroich-Hulchrath
  • kościół św. Katarzyny, 1906/1908 r. –  kościół Mariacki w Lubece – 32 dzwony, carillon, 1 dzwon na wieży kościoła św. Katarzyny

Spis wg Marcelego Tureczek “Leighlocken. Dzwony z obszaru Polski w granicach po 1945 roku przechowywane na terenie Niemiec”, 2011 r. Do tego należy dodać  dzwony z kościoła Bożego Ciała.  Warto te zestawienia mieć na względzie narzekając na ubóstwo polskich muzeów i kościołów na tle Francji, Włoch czy … Niemiec.

zdjęcia: Wikipedia, Wikimedia Commons

2 myśli na temat ““W nocy nalot, w dzień łapanka” – straty kultury polskiej

  • Niesamowity artykuł! Statystyki powalają.

    Odpowiedz
  • Bardzo dobry, rzetelny tekst.
    Wielkie dzięki dla Autora

    Odpowiedz

Dodaj komentarz

Twój adres email nie zostanie opublikowany. Pola, których wypełnienie jest wymagane, są oznaczone symbolem *