Prof. Andrzej Zbierski – odkrywca grobu Jana Heweliusza
20 stycznia 1926 r. urodził się prof. Andrzej Zbierski – archeolog, historyk, wieloletni dyrektor Narodowego Muzeum Morskiego w Gdańsku. Autor kilkuset prac naukowych, scenariuszy wystaw o tematyce historycznej, organizator ekspedycji archeologicznych. Odkrywca m. in. średniowiecznego portu gdańskiego oraz grobu astronoma Jana Heweliusza i jego rodziny w kościele św. Katarzyny w Gdańsku. Honorowy Obywatel Miasta Gdańska.
Prof. Zbierski zmarł w 2013 r. 20 stycznia br. – w ramach obchodów 100. rocznicy urodzin prof. Andrzeja Zbierskiego – w Ratuszu Głównego Miasta odbyło się spotkanie wspomnieniowe poświęcone jego dokonaniom. Tego samego dnia w siedzibie Narodowego Muzeum Morskiego na Ołowiance została odsłonięta tablica pamiątkowa ku czci profesora.
Andrzej Zbierski urodził się w rodzinie o tradycjach patriotycznych. Był synem pochodzącego z Częstochowy dr Dominika Jerzego Zbierskiego (1890 – 1940) byłego legionisty, nauczyciela języka polskiego i historii, zamordowanego przez Niemców w ramach Akcji AB w zbiorowej egzekucji 9 VII 1940 r. w lesie niedaleko wsi Apolonka pod Janowem.
Andrzej Zbierski przyszedł na świat 20 I 1926 r. w Ostrowie Wielkopolskim. W tym czasie jego ojciec pracował w tamtejszym Państwowym Gimnazjum Męskim. Wkrótce Dominik Zbierski przeprowadził się wraz z rodziną do Poznania, gdzie został dyrektorem Państwowego Gimnazjum na św. Łazarzu przy ul. Wyspiańskiego 8 (od 1937 r. do wybuchu II wojny światowej Państwowe Gimnazjum i Liceum im. Ignacego Jana Paderewskiego).
W latach 30. Zbierscy zamieszkali w Częstochowie. Dominik Zbierski objął tam stanowisko dyrektora Gimnazjum Męskiego im. Romualda Traugutta (którego siedziba od 1936 r. mieściła się przy ul. Jasnogórskiej 17). W 1934 r. został członkiem Rady Miejskiej z listy Polskiego Bloku Gospodarczego. W latach 1937 – 38 był Senatorem RP z województwa kieleckiego. Po wojnie został patronem jednej z ulic w Częstochowie.
Dorota Steinhagen, autorka artykułu pt. „LO Traugutta w Częstochowie hucznie obchodzi 100-lecie” (Historyczna Częstochowa 08.10.2021 r.) obok nazwisk różnych przedwojennych nauczycieli częstochowskiego gimnazjum, wymieniła również nazwisko dyrektora Zbierskiego. Jego fragment pozwolę sobie przytoczyć: „Uczniowie i nauczyciele walczyli w czasie II wojny światowej na wszystkich frontach i ginęli za Ojczyznę. Nauczyciel łaciny Stanisław Spytkowski i wychowania fizycznego Jerzy Chmura zginęli w Katyniu, Dominik Zbierski, wykładowca historii i geografii, a także senator RP, po torturach na Gestapo przy ul. Kilińskiego 10 został rozstrzelany w Apolonce koło Janowa (jego imię nosi ulica obok liceum). Spośród uczniów, jak to było w męskich polskich szkołach, większość działała w Armii Krajowej i Szarych Szeregach. Ginęli podczas akcji i po aresztowaniach. Zdarzył się niestety i taki, którego rozstrzelano z wyroku Polski Podziemnej”.
Andrzej Zbierski w czasie II wojny światowej został członkiem Szarych Szeregów AK. Wstąpił do szkoły podchorążych Armii Krajowej, którą ukończył w stopniu podporucznika.
Po zakończeniu wojny na znak sprzeciwu wobec nowej władzy w Polsce pozostał w konspiracji. Został łącznikiem I Komendy Konspiracyjnego Wojska Polskiego pod dowództwem kpt. Stanisława Sojczyńskiego, pseudonim „Warszyc”. W 1946 r. wraz z grupą innych działaczy Podziemia został aresztowany.
Jak podaje Paweł Wąs w artykule „Proces >Warszyca<” (https://przystanekhistoria.pl) „Proces, który ze względów propagandowych przeniesiono do budynku Sądu Okręgowego przy placu Dąbrowskiego w Łodzi, rozpoczął się 9 grudnia 1946 r. Rozprawie przewodniczył ppłk Bronisław Ochnio, oprócz którego w skład sądu wchodzili: kpt. Piotr Adamowski – członek sądu, mjr Leonard Kroze – ławnik oraz por. Roman Dyhdylewicz – sekretarz. Rolę oskarżycieli pełnili prokuratorzy mjr Kazimierz Graff z Naczelnej Prokuratury WP oraz mjr Czesław Łapiński. Na ławie oskarżonych zasiadło dwunastu podsądnych”, w tym Andrzej Zbierski i dowódca jego oddziału, Stanisław Sojczyński „Warszyc” i ks. Mieczysław Krzemiński. „Prokuratorzy Kazimierz Graf i Czesław Łapiński zażądali wymierzenia dziesięciu wyroków śmierci. W stosunku do ks. Mieczysława Krzemińskiego wnioskowali o karę więzienia, pozostawiając ocenę co do winy Andrzeja Zbierskiego sądowi”.
Wyrok został ogłoszony 17 grudnia. Ośmiu podsądnych skazano na karę śmierci, w tym „Warszyca”. Pozostali otrzymali łagodniejsze wyroki; Andrzeja Zbierskiego skazano na rok więzienia.
Po wyjściu na wolność zamieszkał w Łodzi. Wkrótce rozpoczął studia na Wydziale Mechanicznym Politechniki Łódzkiej, następnie studiował archeologię i historię na Uniwersytecie Łódzkim. Jeszcze przed ukończeniem studiów został zatrudniony w Kierownictwie Badań nad Początkami Państwa Polskiego, instytucji powołanej przez Ministra Kultury i Sztuki w 1949 r. przy ówczesnej Naczelnej Dyrekcji Muzeów i Ochrony Zabytków. Kierownictwo Badań istniało do 1954 r. Jego zadania przejął wtedy Instytut Historii Kultury Materialnej (od 1992 r. Instytut Archeologii i Etnologii) PAN.
W 1955 r. Andrzej Zbierski ożenił się z Eleonorą Jadwigą z d. Kosior (1934 – 2022), absolwentką Wydziału Historii Katolickiego Uniwersytetu w Lublinie, z którą doczekał się dwóch synów: Tomasza Dominika i Pawła.
W tym samym roku przeprowadził się wraz z żoną do Gdańska. Kierował badaniami archeologicznymi prowadzonymi przez Instytut Archeologii i Etnologii gdańskiego oddziału PAN. Zorganizował osiem ekspedycji dokumentacyjno – konserwatorskich na stanowisko badawcze w Dzierzgoniu – Świętym Gaju (drogi i groble z 50 r. p.n.e – 250 r. n.e.).
Przyczynił się do wprowadzenia nowoczesnych metod badawczych, zwłaszcza metaloznawczych, planistycznych, a w dziedzinie datowania metody archeomagnetycznej i dendrochronologicznej. W dokumentacji zastosował również metodę fotogrametryczną.
W 1962 r. w Instytucie Historii Kultury Materialnej PAN obronił pracę doktorską pt. „Port gdański na tle miasta w X – XIII w.”. W 1979 r. na podstawie syntezy analitycznej pt. „Gdańsk w okresie panowania królów polskich i książąt pomorskich od IX do XIII w.” został doktorem habilitowanym. Praca ta została zamieszczona w I tomie „Historii Gdańska” pod redakcją Edmunda Cieślaka.
W 1992 r. prof. Zbierski objął stanowisko dyrektora Centralnego Muzeum Morskiego (ob. Narodowe Muzeum Morskie) w Gdańsku, którym kierował do 2001 r. Udało mu się ukończyć rozbudowę siedziby CMM na Ołowiance, które zyskało wtedy dwa kolejne zrekonstruowane spichrze: Małą i Dużą Dąbrowę. Dzięki zaangażowaniu dyrektora Andrzeja Zbierskiego przeprowadzono remont kilku oddziałów CMM: statku – muzeum „Dar Pomorza”, Żurawia Gdańskiego, Bramy Żuławskiej. Andrzej Zbierski w latach 1994 – 2003 był jednocześnie pracownikiem dydaktycznym w Instytucie Archeologii i Etnografii UMK w Toruniu.
Należał do różnych organizacji i stowarzyszeń. Od 1957 r. był członkiem Gdańskiego Towarzystwa Naukowego, w którym w różnych latach pełnił następujące funkcje: skarbnika, pierwszego, następnie drugiego zastępcy sekretarza generalnego, przez prawie dwadzieścia lat sekretarza generalnego, a przez następnych dziesięć lat – drugiego wiceprezesa. W 2001 r. otrzymał honorowe członkostwo GTN. Przez wiele lat był także członkiem Rady Naukowej Biblioteki Gdańskiej PAN oraz Muzeum Historycznego Miasta Gdańska (ob. Muzeum Gdańska).
W latach 1966 – 1976 był wiceprzewodniczącym Sekcji Nauk Społecznych Komitetu Badań Morza PAN; 1976 – 2002 – członkiem Prezydium Rady Towarzystw Naukowych PAN. Od 2006 zasiadał w Komisji Archeologicznej Oddziału PAN w Poznaniu, należał do International Council of Museums. Od 1992 r. współpracował z UNESCO. Od 1974 r. był członkiem zarządu gdańskiego oddziału PTTK. Należał do harcerstwa, był harcmistrzem, jednym z założycieli Związku Harcerstwa Rzeczypospolitej.
Na początku lat 80. włączył się w działalność opozycyjną. Po strajkach w sierpniu 1980 r. brał udział w pracach Komisji Koordynacyjnej NSZZ „Solidarność” w PAN, był współzałożycielem Klubu Myśli Politycznej im. Konstytucji 3 Maja. W lipcu 1991 r. – po śmierci Przemysława Smolarka – objął mandat radnego Miasta Gdańska (zasiadał w Radzie Miasta I kadencji 1990 – 1994). W kwietniu 1994 r. – z wyboru Rady Miasta – został członkiem rady programowej Komitetu Obchodów 1000 – lecia Gdańska. Był pomysłodawcą rekonstrukcji łodzi św. Wojciecha, zbudowanej z okazji Millenium Gdańska.
Od 2008 r. należał do Światowego Związku Żołnierzy AK. Był też członkiem Stowarzyszenia Szarych Szeregów, gdańskiego Klubu Inteligencji Katolickiej, Zrzeszenia Kaszubsko – Pomorskiego oraz Stowarzyszenia Muzealników Polskich (od 1999 r. przez dwie kadencje pełnił funkcję prezesa Oddziału Pomorskiego tegoż stowarzyszenia, od 2006 r. był jego członkiem honorowym).
Jak wspominałam na początku był autorem scenariuszy wystaw oraz filmów historycznych m. in.
- wystawy „Lech Bądkowski. Twarzą do przyszłości”, przygotowanej w 20. rocznicę podpisania Porozumień Sierpniowych
- współautorem wystawy „Udział Polaków w wojnie rosyjsko – japońskiej na morzu w latach 1904-1905” (jednocześnie był współautorem książki pod tym samym tytułem)
- filmów na EXPO 1998 w Lizbonie „Polska nad Bałtykiem” i EXPO 2000 w Hamburgu i Wilhelmshaven „Polska morska”.
Był konsultantem historycznym reżysera Jerzego Hoffmana w czasie realizacji filmu „Ogniem i mieczem” (1999 r.).
Za swoje zasługi dla kraju oraz osiągnięcia naukowe otrzymał liczne odznaczenia: Odznakę Honorową „Za Zasługi dla Gdańska”, Złotą odznakę „Za Opiekę nad Zabytkami”, Medal za zasługi w rozwoju archeologii polskiej, Medal księcia Mściwoja II, Złoty Krzyż Zasługi, Krzyż Kawalerski i Krzyż Komandorski Orderu Odrodzenia Polski, Srebrny Krzyż Zasługi z Mieczami, Krzyż Armii Krajowej, Medal Wojska Polskiego, Medal „Pro Memoria” i „Gloria Artis”. W 2011 r. został honorowym obywatelem miasta Gdańska.
Prof. Andrzej Zbierski zmarł 8 X 2013 r. Spoczął na gdańskim cmentarzu Srebrzysko. Decyzją prezesa IPN jego grób został wpisany do ewidencji grobów weteranów walk o wolność i niepodległość Polski (oznakowany tabliczką weterana 18 VII 2024 r.).
Wspomnienie o prof. Andrzeju Zbierskim napisałam korzystając z:
- „Encyklopedii Gdańskiej”
- Wikipedii
- https://www.portalmorski.pl 9 X 2013 r. Pożegnanie profesora Andrzeja Zbierskiego
- Historyczna Częstochowa Dorota Steinhagen „LO Traugutta w Częstochowie hucznie obchodzi 100-lecie” 08.10.2021 r.
- https://www.paderek.poznan.pl
- https://audiovis.nac.gov.pl
- https://przystanekhistoria.pl Paweł Wąs „Proces Warszyca<” 9 XII 2022 r.
