Kmdr inż. Stanisław Rymszewicz – budowniczy floty polskiej Marynarki Wojennej w II RP

„Wolności słońce pieści lazur,/ Łódź nasza płynie w świata dal,/ Z okrętu dumnie polska flaga/ Uśmiecha się do złotych fal. (…) I póki kropla jest w Bałtyku, Polskiem morzem będziesz Ty, /Bo doprowadzisz do rozkwitu/ Polskiego ludu złote sny!” (Stanisław Rybka – Myrius „Nasz Bałtyk” Hymn floty polskiej).

Na cmentarzu komunalnym w Oliwie spoczywa kmdr Stanisław Rymszewicz – inż. budowy okrętów, oficer Marynarki Wojennej w II RP. Urodził się w Wilnie, ukończył Wyższą Morską Szkołę Inżynieryjną w Kronsztadzie, pierwsze szlify zdobywał w rosyjskiej Marynarce Wojennej. W II RP pracował w Kierownictwie Marynarki Wojennej, był przewodniczącym komisji nadzorującej budowę niszczycieli „Grom” i „Błyskawica” w Wielkiej Brytanii. Po II wojnie był światowej inspektorem elektrykiem Polskiego Rejestru Statków oraz wykładowcą Politechniki Gdańskiej.

Obdarzony był „niezwykłą umiejętnością przekazywania relacji i poczucia humoru, był niezrównanym narratorem zapraszanym na Uczelnie, występował w rożnych kołach młodzieżowych, studenckich oraz fachowych”.

„Życzliwość w stosunku do ludzi, skromność i niezwykły urok, jaki roztaczał stanowiły o cechach jego osobowości, która zjednywała mu szacunek jak i wielką popularność”. (Fragmenty nekrologów, które ukazały się po śmierci kmdr Stanisława Rymszewicza w czasopiśmie branżowym „Budownictwo Okrętowe” oraz w Zeszytach Naukowych Wydziału Elektrotechniki i Automatyki PG).

Stanisław Rymszewicz urodził się 30 VI 1890 r. w Wilnie. Był synem Józefa i Jadwigi z d. Hoppen.

W swoim rodzinnym mieście uczęszczał do szkoły realnej, skąd w 1905 r. został relegowany za udział w strajku szkolnym. Naukę kontynuował w szkole realnej w Mitawie na ob. Łotwie. Od 1908 r. studiował na Wydziale Mechanicznym Wyższej Morskiej Szkoły Inżynieryjnej (Morskoje Inzeniernoje Ucziliszcze imp. Nikołaja I) w Kronsztadzie. Ukończył ją w 1912 r. uzyskując dyplom inżyniera mechanika. Został wtedy przyjęty w stopniu miczmana do rosyjskiej Marynarki Wojennej. Służył na okrętach wchodzących w skład Floty Czarnomorskiej.

Zgodnie z informacją podaną w Wikipedii były to okręty: „Pantielejmon” i „Liejtienant Sziestakow”, a według Witolda Parteki (https://cdn.files.pg.edu.pl): „Pantielejmon”, „Pant Merkurija” oraz jacht „Kamas”. W czasie II wojny bałkańskiej (29 VI – 10 VIII 1913 r.) Stanisław Rymszewicz brał udział w międzynarodowej blokadzie Konstantynopola, służąc na krążowniku „Kaguł”.

W 1914 r. ukończył specjalistyczny kurs z radiotelegrafii. Tuż po wybuchu I wojny światowej służył na krążowniku „Pamiat’ Mierkurija”. Został oficerem radiotelegrafistą na budowanym w Stoczni w Mikołajewie okręcie „Imperatica Ekaterina Velikaja”. Następnie przeniesiono go do sztabu dowódcy Floty Czarnomorskiej. Został zastępcą dowódcy podwodnego okrętu (stawiacza min) „Krab”.

W 1916 r. awansował do stopnia lejtnanta. Od czerwca tegoż roku służył jako oficer radiowy oraz oficer mechanik w sztabie brygady okrętów podwodnych Floty Czarnomorskiej w Sewastopolu, którą dowodził kontradmirał Wacław Kłoczkowski. Został również szefem Centralnych Warsztatów Radiotelegraficznych. Jego zadaniem było instalowanie nowoczesnej aparatury radiowej na okrętach podwodnych.

Po wybuchu rewolucji lutowej w 1917 r. współuczestniczył w organizacji armii polskiej w Rosji; od lipca tegoż roku do maja roku następnego był przedstawicielem Naczelnego Polskiego Wojskowego Komitetu w Sewastopolu. Po wybuchu rewolucji bolszewickiej został wybrany przez załogę okrętu „Korab” na zastępcę komisarza i delegata na Wszechrosyjski Zjazd Delegatów Radiowców i Telegrafistów (Wsieradios) w Piotrogrodzie.

W czerwcu 1918 r. wyjechał z Sewastopola do Wilna. Stamtąd dotarł do Warszawy, gdzie wstąpił do tworzącego się wówczas Wojska Polskiego. W styczniu 1919 r. został przyjęty do armii i zweryfikowany w stopniu kapitana wojsk łączności. Początkowo pracował w Departamencie Technicznym Sekcji Elektrotechnicznej w Ministerstwie Spraw Wojskowych. Wziął udział w wojnie polsko – bolszewickiej; został przydzielony wtedy do Korpusu Wojsk Łączności, gdzie w latach 1919 – 1921 pełnił funkcję dowódcy wojsk radiotelegraficznych w Inspektoracie Wojsk Łączności.

W październiku 1920 r. został zatwierdzony w stopniu majora w Korpusie Wojsk Łączności, w grupie oficerów byłych Korpusów Wschodnich i byłej armii rosyjskiej. Zorganizował I batalion telegraficzno – radiowy i warsztaty naprawy radioodbiorników na warszawskim Mokotowie. W tym samym roku został przewodniczącym Komisji ds. Nadzoru, Budowy i Uruchomienia Radiostacji w Grudziądzu, będącej w II RP czwartą stacją radiową w historii polskiej radiofonii. Ponadto wykładał radiotelegrafię i teletechnikę na kursie oficerskim wojsk lotnictwa na Politechnice Warszawskiej.

W 1924 r. awansował na podpułkownika ze starszeństwem z 1 lipca 1923 roku i 4. lokatą w Korpusie Wojsk Łączności. W międzyczasie został komendantem i dyrektorem nauk Obozu Wyszkolenia Oficerów Łączności w Zegrzu oraz komendantem tamtejszego garnizonu. Prowadził tam wykłady z radiotelegrafii i teletechniki, i zorganizował 5 oficerskich i podoficerskich szkół łączności. Obóz w Zegrzu utworzono w 1919 r. Początkowo w jego skład wchodziły: Szkoła Oficerska Wojsk Łączności, Szkoła Podchorążych Wojsk Łączności i Kurs Aplikacyjny Służby Łączności.

W Szkole Oficerskiej Wojsk Łączności na dwumiesięcznych kursach szkolono wtedy w dwóch specjalnościach: telegrafii i radiotelegrafii. Szkolenie słuchaczy Szkoły Podchorążych Wojsk Łączności trwało ok. dziewięciu miesięcy. Jak podaje Mieczysław Hucal „pierwszeństwo w przyjęciu do szkoły mieli żołnierze pełniący aktualnie służbę wojskową”. Słuchacze Kursu Aplikacyjnego Służby Łączności szkoleni byli w pięciu specjalnościach przygotowujących oficerów z dziedziny telegrafii, radiotelegrafii, telefonii oraz na kursie informacyjnym dla oficerów Sztabu Generalnego i związków taktycznych. Kurs ten trwał cztery miesiące; wyjątek stanowił kurs informacyjny, który trwał tylko miesiąc.

W kwietniu 1920 r. Szkoła Oficerska Wojsk Łączności i Kurs Aplikacyjny Służby Łączności zostały rozwiązane. W sierpniu 1920 r. – w związku z działaniami wojennymi – Szkołę Podchorążych Wojsk Łączności przeniesiono na czas dwóch miesięcy do Poznania. W Zegrzu funkcjonowała ponownie w październiku tego samego roku. W maju 1921 r. w wyniku kolejnej reorganizacji w ramach obozu utworzono Szkołę Podchorążych Wojsk Łączności oraz Centralną Szkołę Podoficerską Wojsk Łączności. Placówkę te przemianowano wtedy na Obóz Wyszkolenia Wojsk Łączności, a dwa lata później – na Obóz Szkolny Wojsk Łączności.

Wróćmy do Stanisława Rymszewicza. Oficer ten zajmował się równolegle pracą publicystyczną. Pisał artykuły i podręczniki poświęcone zagadnieniom z takich dziedzin, jak elektrotechnika, radiotechnika, elektryka, klasyfikacja statków oraz historia elektrotechniki. W okresie międzywojennym opracował jedne z pierwszych podręczników z radiotechniki w języku polskim:

• „Skrócony kurs radiotelegrafii, według wykładów Stanisława Rymszewicza”
• „Wyższe Kursy Lotnictwa dla Oficerów w Warszawie” (Warszawa 1919 r.)
• „Zasady elektrotechniki. Według wykładów prowadzonych na kursach oficerskich w obozie szkoleniowym Wojsk Łączności w Zegrzu przez Stanisława Rymszewicza” (Zegrze 1922 r.). Sześć lat później ukazała się poszerzona wersja tego podręcznika pt. „Zasady elektrotechniki” (Warszawa 1928 r.), w której zawarte zostały informacje dotyczące lamp elektrycznych, maszyn elektrycznych, miernictwa elektrycznego, prądu stałego oraz zmiennego i elektrostatyki.
• „Zasady elektrotechniki. Wykłady na kursach oficerskich w obozie szkoleniowym łączności” (Zegrze 1925 r.)
• „Zasady elektrotechniki. Wykłady na kursach oficerskich w obozie szkoleniowym łączności” (Zegrze 1925 r.)
• „Podstawy teletechniki i radiotechniki” (Warszawa 1926 r.).

W 1924 r. Stanisław Rymszewicz został przeniesiony służbowo do Pułku Radiotelegraficznego sformowanego w czerwcu tegoż roku z trzech batalionów radiotelegraficznych wchodzących do tej pory w skład trzech osobnych pułków łączności. Dowództwo 1 Pułku Łączności miało swą siedzibę w Zegrzu, 2 Pułku w Jarosławiu, 3 Pułku – w Grudziądzu.

W 1927 r. Rymszewicz rozpoczął służbę w stopniu komandora porucznika w Marynarce Wojennej. Od tej pory pracował w Wydziale Budowy Okrętów Kierownictwa Marynarki Wojennej. W tym samym roku wyjechał służbowo do Paryża, gdzie został zastępcą Xawerego (Ksawerego) Czernickiego – przewodniczącego Komisji Nadzoru Budowy Okrętów we Francji. Komisja ta nadzorowała budowę kontrtorpedowców (niszczycieli) dla Polskiej MW: dwóch bliźniaczych jednostek „Burza” i „Wicher” (które stworzyły zalążek polskiego Dywizjonu Kontrtorpedowców) oraz okrętów podwodnych typu Wilk („Wilk”, „Ryś” i „Żbik”). Kontrtorpedowce budowane były w stoczni Chantiers Navals Français (CNF) w Caen w Blainville – sur – Orne, zaś okręty podwodne w stoczni Ateliers et Chantiers A. Normanda w Hawrze.

Stanisław Rymszewicz wrócił do kraju w 1932 r. Został wtedy kierownikiem Biura Zaopatrzenia Kierownictwa Marynarki Wojennej. Przyczynił się do wzrostu udziału polskich zakładów w produkcji wyposażenia okrętów. Wkrótce awansował na komandora. W latach 1933 – 1934 pełnił funkcję przewodniczącego specjalnej komisji zajmującej się przetargami na projekty kolejnych niszczycieli dla polskiej Marynarki Wojennej.

Po podpisaniu przez stronę polską kontraktu z brytyjską stocznią J. Samuel White (z East Cowes na wyspie White) na budowę dwóch dużych niszczycieli typu „Grom” kmdr Rymszewicz wyjechał do Wielkiej Brytanii. Został przewodniczącym Komisji Budowy Okrętów (komisji nadzorczej) dwóch kontrtorpedowców: ORP „Grom” i ORP „Błyskawica”. Członkami tej komisji byli m. in: mgr. inż Jan Morze, ppor. mar. inż. Stanisław Radogost – Uniechowski, chor. mar. Józef Wojtkowiak. Zbudowane w Anglii kontrtorpedowce w chwili rozpoczęcia służby w Marynarce Wojennej były jednymi z najsilniejszych i najszybszych jednostek tej klasy na świecie; w czasie II wojny światowej walczyły u boku marynarki brytyjskiej.

Budowę ORP „Grom” rozpoczęto uroczyście (w obecności przedstawicieli władz polskich i brytyjskich) 17 VII 1935 r. Pierwszy nit wbił ambasador RP w Londynie Edward Raczyński. Jego żona Cecylia została matką chrzestną drugiego kontrtorpedowca, „Błyskawicy”, której budowę rozpoczęto 1 X 1935 r. Uroczyste wodowanie ORP „Grom” miało miejsce 20 VII 1936 r., „Błyskawicy” – 1 X tegoż roku. Pierwsze próby morskie „Groma” przeprowadzono w lutym 1937 r. Budowę zakończono w marcu. 11 V 1937 r. „Grom” został odebrany przez polską Komisję Odbiorczą. Tego dnia podniesiono na nim banderę polskiej Marynarki Wojennej. W połowie maja okręt ten wpłynął do Gdyni.

Próby morskie „Błyskawicy” przeprowadzono na przełomie października i listopada 1937 r.; 25 listopada okręt wszedł do służby: została na nim podniesiona biało – czerwona bandera. Kilka dni później okręt wpłynął do gdyńskiego portu.

Kmdr Rymszewicz mógł wtedy wrócić do kraju, gdyż jego misja w Wielkiej Brytanii dobiegła końca. Z początkiem następnego roku został zastępcą szefa Służby Technicznej d. s. inspekcji technicznej w Kierownictwie MW. Kierował przygotowaniami do rozpoczęcia budowy dwóch kolejnych niszczycieli typu „Grom”. Tym razem okręty te miały być budowane w Polsce. Ich budowę rozpoczęto w 1939 r. w Stoczni Marynarki Wojennej w Gdyni. Prace te przerwał wybuch II wojny światowej.

Rymszewiczowi powierzono także opracowanie założeń projektowych dla planowanych kolejnych ścigaczy torpedowych. We wrześniu 1938 r. został przewodniczącym komisji powołanej przez Kierownictwo MW, która miała zająć się ich budową. Wstępne prace projektowe nad pierwszym takim okrętem podwodnym rozpoczęto jeszcze w tym samym roku w stoczni Ansaldo we Włoszech. Okręt ten (nazwany potem ORP „Orzeł”) zbudowano jednak w stoczni holenderskiej De Schelde we Vlissingen. Wszedł do służby w polskiej MW z początkiem lutego 1939 r.

W celu budowy kolejnego ścigacza Kierownictwo Marynarki Wojennej podpisało umowę z jedną ze stoczni francuskich. „W 1940 r. po zajęciu Francji będące na pochylni w stoczni kadłuby okrętów podwodnych przejęli Niemcy i zniszczyli. (…) Przemysł krajowy miał do nich dostarczyć: silniki główne elektryczne (firma Moj z Katowic), kable elektryczne (Fabryka kabli – Kraków), akumulatory (Piastów), kuchnie elektryczne, grzejniki elektryczne (Fabryka Grzejników Elektrycznych w Gródku” (wspomnienia inż. Mieczysława Filipowicza, https://cdn.files.pg.edu.pl).

W 1939 r. kmdr Rymszewicz wyjechał do Wielkiej Brytanii z kierowaną przez Ludomiła Rayskiego misją zakupu materiałów wojennych; powrócił do Polski pod koniec sierpnia. Po wybuchu wojny otrzymał zadanie zorganizowania bazy przeładunkowej dla dostaw materiałów wojennych dla polskiej Marynarki Wojennej w rumuńskim Gałaczu. Realizację tych planów przekreśliło zajęcie kraju przez dwóch okupantów. Baza ta wykorzystywana była wtedy jako punkt ewakuacyjny polskich uchodźców.

Stanisław Rymszewicz kierował dyslokacją internowanych w Rumunii polskich żołnierzy. Sam wkrótce udał się na Zachód, dotarł do Francji, gdzie wstąpił do tworzącej się tam Armii Polskiej. Został kierownikiem Referatu Techniki i Uzbrojenia Kierownictwa Marynarki Wojennej z siedzibą w Paryżu. Po kapitulacji Francji przedostał się do Wielkiej Brytanii. Został kierownikiem Referatu Technicznego Zaopatrzenia Materiałowego w Londynie. We wrześniu 1940 r. powierzono mu dodatkowo obowiązki szefa administracji Kierownictwa Marynarki Wojennej. Dzięki jego staraniom polscy marynarze mogli kontynuować naukę na Uczelni w Glasgow, a następnie odbyć praktykę w brytyjskim przemyśle stoczniowym.

W latach 1943 – 1944 kmdr Rymszewicz wykładał elektrotechnikę i radiotechnikę okrętową na kursach kwalifikacyjnych dla oficerów Polskiej Marynarki Handlowej: maszynistów I klasy i motorzystów – marynarzy Polaków w Londynie.

Z końcem 1947 r. wrócił do Polski. Z powodów politycznych (służba wojskowa w przedwojennej armii i Marynarce Wojennej) uniemożliwiono mu powrót do służby w polskiej Marynarce Wojennej. W następnym roku został przeniesiony do rezerwy. Początkowo pracował w Wydziale Żeglugi w Urzędzie Morskim w Gdańsku jako inspektor kadłubowy. W 1949 r. został zatrudniony w Polskim Rejestrze Statków w Gdańsku. Zorganizował tam Inspektorat Elektryczny, którym kierował przez osiem lat.

Pracował też w Ośrodku Normalizacyjnym podległym Ministerstwu Żeglugi i Gospodarki Wodnej na stanowisku starszego normalizatora, w Biurze Projektów Budownictwa Morskiego „Projmors” w Gdańsku oraz w Biurze Projektowo – Technologicznym w Zjednoczeniu Morskich Stoczni Remontowych w Gdańsku. Był też wykładowcą Politechniki Gdańskiej. W 1967 roku przeszedł na emeryturę.

Przetłumaczył z języka rosyjskiego książkę dotyczącą przeładunków na statkach i prawodawstwa klasyfikacji statków w ZSRR, wydanej w Serii Wydawniczej Biblioteka PRS pt. „Przepisy budowy, prób i eksploatacji urządzeń przeładunkowych na statkach morskich oraz instrukcja dokonywania przeglądów i prób: tłumaczenie przepisów Morskiego Rejestru ZSRR”, [tł. Stanisław Rymszewicz; red. zespół pod kier. Jerzego Lipińskiego], Warszawa 1954. Po wojnie zajmował się nadal pracą publicystyczną. Jego artykuły ukazywały się w czasopiśmie branżowym „Budownictwo Okrętowe” (którego był członkiem Rady Programowej) np. „Elektrotechnika w polskim przemyśle okrętowym” (1964 r.), „Rozwój elektrotechniki okrętowej w okresie przedwojennym 1918-1939” (opublikowany pośmiertnie w 1985 r.).

Stanisław Rymszewicz był działaczem wielu organizacji zawodowych. W latach 1936 – 1939 należał do Stowarzyszenia Techników Okrętowych Polskich (STOP) oraz do Sekcji Elektrotechniki Okrętowej. W latach 1947 – 1973 był członkiem oddziału gdańskiego Stowarzyszenia Elektryków Polskich, a także oraz SIMP – Stowarzyszenia Inżynierów Techników i Mechaników Polskich (od 1953 r. – oddziału gdańskiego, a od 1960 r. Sekcji Okrętowców).

W 1960 r. na III Walnym Zjeździe Sekcji Okrętowców w SIMP wybrano go przewodniczącym Komisji Problemowej Elektrotechniki Okrętowej. Funkcję tę pełnił do 1969 r. (w latach 1969 – 1972 komisja ta działała pod zmienioną nazwą jako Komisja Elektrotechniki i Automatyki). Z kolei w latach 1972 – 1975 był przewodniczącym Komisji Elektrotechniki i Elektroniki, wybranym na VIII Zebraniu Sprawozdawczo – wyborczym ZG SIMP.

Kmdr. Stanisław Rymszewicz został odznaczony m. in.: Orderem św. Anny IV klasy, Krzyżem Oficerskim Orderu Odrodzenia Polski, Krzyżem Walecznych, Złotym Krzyżem Zasługi, Złotą Odznaką Zasłużony Pracownik Morza, Krzyżem Komandorskim Orderu Imperium Brytyjskiego, Krzyżem Oficerskim francuskiej Legii Honorowej, medalem pamiątkowym – 50 – lecie SEP, Złotą Odznaką Stowarzyszenia Inżynierów Techników i Mechaników Polskich (SIMP), medalem honorowym „Za zasługi dla Gdańska”.

Stanisław Rymszewicz zmarł 5 II 1973 r. w Gdańsku, został pochowany na cmentarzu w Oliwie obok swej żony Jadwigi z d. Butkiewicz (20 VI 1900 Wilno – 27 V 1970 Gdańsk). Tam też znajduje się symboliczny grób starszego syna Stanisława i Jadwigi – Zygmunta Rymszewicza (17 I 1921 Wilno – 22 VIII 1944 Warszawa), żołnierza Armii Krajowej i powstańca warszawskiego w stopniu kaprala.

Drugi syn Mieczysław urodzony 15 VI 1923 w Zegrzu zmarł 5 XI 2010 r. w Trieście we Włoszech i tam zapewne został pochowany.

Powyższy artykuł napisałam korzystając z następujących źródeł:

• cdn.files.pg.edu.pl Zeszyty Naukowe Wydziału Elektrotechniki i Automatyki Politechniki Gdańskiej Nr 74 VI Sympozjum Historii Elektryki Katowice, 12-13 maja 2022, Witold Parteka „Kmdr Stanisław Rymszewicz – oficer Wojska Polskiego i Polskiej Marynarki Wojennej, inspektor elektryk Polskiego Rejestru Statków, działacz Stowarzyszenia Elektryków Polskich”
• www.szpzl-zegrze.waw.pl Mieczysław Hucal, „105 lat szkolenia kadr łączności w Zegrzu”
• Wikipedii
• pbc.gda.pl „Morze polskie i Pomorze w pieśni: antologia poezji o tematyce morskiej”, zebrał, ułożył  oraz słowem wstępnem i objaśnieniami zaopatrzył Władysław Pniewski
• audiovis.nac.gov.pl

Maria Sadurska