Twórca polskiej szkoły energetyki kompleksowej

Jednym z członków Grupy Operacyjnej Ministerstwa Oświaty, której zadaniem było utworzenie w naszym mieście po zakończeniu II wojny światowej, polskiej uczelni technicznej był inż. Kazimierz Kopecki – wybitny specjalista w dziedzinie energetyki, przed wojną dyrektor Miejskich Zakładów Energetycznych w Toruniu, po wojnie profesor Politechniki Gdańskiej. Od 1986 r. patron jednej z gdańskich ulic.

Zarząd Główny Stowarzyszenia Elektryków Polskich – zgodnie z rekomendacją Centralnej Komisji Historycznej SEP -na posiedzeniu, które odbyło się  27 VI 2024 r.  ogłosił rok 2025  rokiem profesora Kazimierza Kopeckiego.

Prof. Kopecki był „uczonym o niezwykłej osobowości i aktywności naukowej, inżynierskiej i organizatorskiej, twórcą wielkiej szkoły naukowej, specjalistą w zakresie gospodarki elektrycznej i energetyki kompleksowej oraz nauczycielem i wychowawcą kilku pokoleń inżynierów elektryków” (J. Marecki, Zeszyty Naukowe Wydziału Elektrotechniki i Automatyki Politechniki Gdańskiej Nr 69).

Należy podkreślić, że okres powojenny nie był sprzyjający dla pionierskich poglądów głoszonych przez profesora, które dotyczyły racjonalnej gospodarki energetycznej, opartej na zdrowych zasadach ekonomicznych. Były one niezgodne z polityką ówczesnych polskich władz. Mimo to udało mu się stworzyć podstawy teoretyczne rozwoju nowej gałęzi nauki, jaką już za jego życia stała się energetyka kompleksowa.

Kazimierz Kopecki urodził 28 IV 1904 r. w Morawsku koło Jarosławia. Był synem Władysława Kopeckiego (27 VII 1860 – 22 XII 1923 Jarosław) i Idy Henryki z d. Turnau (10 XI 1875 Dobczyce – 31 VIII 1955 Kraków). Miał dwie siostry Wandę i Janinę Marię oraz dwóch braci Jerzego i Adama. Jerzy i Adam Kopeccy zostali oficerami Wojska Polskiego. Obaj zginęli wiosną 1940 r. w Katyniu.

Kazimierz przez trzy lata uczęszczał do gimnazjum oo. Jezuitów w Chyrowie k. Przemyśla (własc. Zakład Naukowo – Wychowawczy Ojców Jezuitów pod wezwaniem św. Józefa). Po wybuchu wojny polsko – bolszewickiej przerwał naukę. Jako ochotnik wstąpił do Wojska Polskiego. Walczył w szeregach 5. Pułku Artylerii Ciężkiej.

Egzamin maturalny zdał w gimnazjum klasycznym we Lwowie w 1922 r. Wtedy rozpoczął studia na Wydziale Mechanicznym Politechniki Lwowskiej. Tam w 1928 r. pod kierunkiem prof. Kazimierza Idaszewskiego uzyskał tytuł inżyniera elektryka, po czym przez dziesięć lat pracował (pełniąc funkcję inżyniera działu) w Pomorskiej Elektrowni Krajowej „Gródek” w Toruniu. Jak podaje Jacek Marecki „zakres działalności tego przedsiębiorstwa obejmował wtedy cały teren Polski na północ od Włocławka, łącznie z Wybrzeżem i nowo wybudowanym portem w Gdyni”.

Pracę tę otrzymał za pośrednictwem prof. Idaszewskiego, do którego zwrócił się z prośbą o przysłanie wykwalifikowanego pracownika inż. Alfons Hoffmann (absolwent Technische Hochschule of Danzig (THD), w niepodległej Polsce specjalista ds. elektryfikacji Pomorza – „ojciec polskiej elektroenergetyki okresu międzywojennego”). Hoffmann był wtedy dyrektorem wspomnianego przedsiębiorstwa (tj. Spółki Akcyjnej PEK „Gródek” powołanej w marcu 1924 r.), którego siedziba znajdowała się w Toruniu przy Fosie Staromiejskiej 1.

Jacek Marecki podkreślił, że zasługą Kazimierza Kopeckiego było opracowanie i wprowadzenie w PEK „Gródek” nowej taryfy opłat „za energię energię elektryczną, która była rozszerzeniem grupy taryf dwuczłonowych, stosowanych wówczas w tej czy innej formie we wszystkich krajach uprzemysłowionych”. Wnioski zawarte w swoich pracach dotyczących powyższego zagadnienia inż. Kopecki przedstawił m. in. na konferencjach naukowych w 1936 r. w Brukseli  i dwa lata później w Berlinie. Nie udało mu się – pomimo wysiłków Alfonsa Hoffmanna – zatrudnić w charakterze docenta prywatnego na THD. W 1938 r. Kazimierz Kopecki otrzymał stanowisko dyrektora Miejskich Zakładów Energetycznych w Toruniu.

We Wrześniu 1939 r. był komendantem obrony cywilnej Torunia. Okupację spędził w Krakowie. Pracował tam jako robotnik w Elektrowni Miejskiej.

Na początku 1945 r. został członkiem powołanej wtedy w Krakowie Grupy Operacyjnej Ministerstwa Oświaty ds. Politechniki Gdańskiej. 17 lutego ówczesny minister oświaty Stanisław Skrzeszewski podpisał „odpowiednie nominacje, wyznaczając na jej przewodniczącego dr. Stanisława Turskiego” (www.pg.edu.pl). W jej skład weszli również dr Kazimierz Kubik, inż. Franciszek Otto,  Stanisław Szymański oraz „osoby, które miały zająć się organizacją szkolnictwa średniego i muzealnictwa. Byli to Jan Kilarski nauczyciel gimnazjum gdańskiego, dr Marian
Pelczar i dr Jan Szwarc„.

Warto dodać, iż Ministerstwo Oświaty powołało w tym czasie dwie takie grupy operacyjne. Pierwsza powstała 30 I 1945 r. w Lublinie pod przewodnictwem prof. Stanisława Łukasiewicza, wybitnego inżyniera budowy maszyn, byłego wykładowcy Politechniki Warszawskiej i Lwowskiej (następnie pierwszego rektora Politechniki Gdańskiej). Zadaniem obu grup było przejęcie i zabezpieczenie budynków Technische Hochschule of Danzig, a następnie utworzenie tam polskiej uczelni.

Grupa krakowska przybyła na miejsce tuż po zakończeniu działań wojennych w mieście. „5 kwietnia 1945 r. pięcioosobowa delegacja specjalistów zastała uczelnię w znacznym stopniu zniszczoną. Wnętrze Gmachu Głównego strawił pożar, widoczne były pozostałości szpitala polowego wraz ze zwłokami pacjentów, budynki kampusu prawie w całości były pozbawione szyb. Do pierwszych zadań grupy operacyjnej należało przejęcie uczelni z rąk administracji rosyjskiej, zabezpieczenie jej mienia oraz uporządkowanie terenu. Pół roku później rozpoczęły się pierwsze wykłady dla studentów – był to początek Politechniki Gdańskiej, jaką dzisiaj znamy.(…) Najbardziej ucierpiał Gmach Główny. Według szacunków 60 proc. jego kubatury uległo zniszczeniu. Pożar strawił centralną część budynku z główną klatką schodową oraz tylne trakty z aulą, rektoratem i biblioteką, gdzie runęły wszystkie stropy. Zniszczeniu uległa również część niewywiezionego księgozbioru. Pozostałe budynki były w dużo lepszym stanie. W budynku Wydziału Chemii wypaleniu uległa jedynie część pomieszczeń od strony Gmachu Głównego. (…) Budynek Wydziału Elektrycznego pozostał nieuszkodzony, dlatego wyposażenie większości sal i gabinetów zmagazynowano w należącej do niego hali maszyn i w piwnicach. Nie ucierpiał znajdujący się obok budynek Instytutu Wodnego i Aerodynamicznego, który podczas wojny zaadaptowano na szpital. Bez większych zniszczeń, poza stratą oszklenia, zachowało się mocno przestarzałe Laboratorium Maszynowe. W jego pomieszczeniach Delegacja otworzyła swoje biuro” („Zarys historii Politechniki Gdańskiej po 1945 r. Odbudowa i pierwsze lata”, prof. dr hab. inż. Edmund Wittbrodt).

Członkowie krakowskiej grupy operacyjnej znaleźli zakwaterowanie w willi przy Lessingstraße 9 (przemianowanej niebawem na ul. Grottgera).

Kazimierz Kopecki osobiście nadzorował prace nad odnalezieniem i zabezpieczeniem majątku trwałego, niezbędnego do prowadzenia zajęć na uczelni. Jego zasługą było uruchomienie na przełomie maja i czerwca 1945 r. uczelnianej elektrowni. Powierzono mu też organizację Wydziału Elektrycznego PG (w tym Studium Doktoranckiego), którego następnie został dziekanem. Funkcję tę pełnił przez pięć lat. W ramach powołanego w listopadzie 1945 r. Wydziału Elektrycznego wyodrębniono wtedy cztery specjalności:  energetyczną, konstrukcyjną, teletechniczną i radiotechniczną.

W 1946 r. Kopecki otrzymał tytuł profesora nadzwyczajnego. W latach 1945 – 1969 był kierownikiem Katedry Urządzeń Elektrycznych, Energetyki i Gospodarki Elektrycznej (przekształconej w 1953 r. w Katedrę Elektroenergetyki). Od 1969 r. do momentu przejścia na emeryturę w 1974 r. pełnił funkcję dyrektora Instytutu Elektroenergetyki i Automatyki Wydziału Elektrycznego utworzonego przez połączenie kilku katedr na Wydziale Elektrycznym.

W 1950 r. na Wydziale Elektrycznym Politechniki Warszawskiej obronił pracę doktorską. Osiem lat później został profesorem zwyczajnym. W latach 50. oraz na przełomie lat 50. i 60. trzykrotnie pełnił funkcję prorektora do spraw nauczania (do spraw nauki), a w roku akademickim 1954 / 1955 r., a następnie przez sześć lat w latach 60. – rektora Politechniki Gdańskiej. Przyczynił się do utworzenia Wydziału Elektrycznego gdańskiej Wieczorowej Szkoły Inżynierskiej, którego przez trzy lata był dziekanem.

W latach 70. był członkiem Komitetu Badań i Prognoz PAN „Polska 2000”, a także Komitetu Problemów Energetyki  przy Prezydium PAN; po przejściu na emeryturę objął w nim funkcję przewodniczącego. Jako przewodniczący podjął współpracę z Syberyjskim Instytutem Energetycznym w Irkucku i z Międzynarodowym Instytutem Stosowanej Analizy Systemów w Laxenburgu w Austrii (którego Polska była współzałożycielem i członkiem).

Należał też do Gdańskiego Towarzystwa Naukowego (przez cztery lata był wiceprzewodniczącym Wydziału IV Nauk Technicznych) oraz Naczelnej Organizacji Technicznej. Od 1928 r. aż do śmierci był członkiem Stowarzyszenia Elektryków Polskich. W 1933 r. pełnił funkcję prezesa oddziału toruńskiego, w latach 1947 – 1948 i 1954 –1956 – prezesa oddziału gdańskiego; w 1972 r. został jego członkiem honorowym.

Był przewodniczącym Państwowej Rady do Spraw Gospodarki Paliwowo – Energetycznej. W latach 60. pełnił funkcję bezpartyjnego posła na Sejm Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej III i IV kadencji. Od 6 VI 1967 był przewodniczącym gdańskiego Miejskiego Komitetu Frontu Jedności Narodu. W latach 1945 – 1955 należał do gdańskiego Towarzystwa Przyjaciół Nauki i Sztuki.

23 V 1975 r. władze Politechniki Gdańskiej nadały mu tytuł doctora honoris causa tej uczelni za „znaczący rozwój nauki i postęp w kształceniu w naukach technicznych i międzynarodowej współpracy naukowej”. W latach 70. XX jako pierwszy uczony spoza Europy Zachodniej otrzymał tytuł Honorary Fellow Uniwersytetu w Manchesterze.

Kazimierz Kopecki zajmował się pracą naukową. Był autorem kilkuset publikacji z dziedziny ekonomiki energetyki kompleksowej, systemów elektroenergetycznych, ochrony środowiska naturalnego i ciepłownictwa. Napisał sześć książek i trzy skrypty (w języku polskim i językach obcych) dotyczących: optymalizacji kosztów, efektów i niezawodności systemów elektroenergetycznych, energetyki cieplnej Pomorza, zwłaszcza Gdańska i Gdyni.

Profesor przedstawił w nich własną koncepcję systemu ciepłowniczego Gdańska i Gdyni wraz „ze studiami lokalizacyjnymi nowych elektrociepłowni, których celem był wybór miejsca pod budowę elektrociepłowni Gdańsk II, będącej obecnie głównym źródłem ciepła dla miejskiej sieci ciepłowniczej w Gdańsku” (J. Marecki). Do publikacji, w których podjął tę tematykę należały: „Prognozowanie techniczne – terminy i określenia”, „Zasoby surowców energetycznych Polski i ich wykorzystanie do 2000 r. na tle bilansu światowego”, „Kapitałochłonność systemów energii użytkowej do 2000 r. na poziomie wytwarzania i przesyłania” oraz „Wpływ kryzysu energetycznego na zagadnienia surowcowe Polski”.

Jak zauważył Jacek Marecki w jego dorobku naukowym  prof. Kopeckiego na uwagę zasługują dwie poważne prace napisane w latach 50. poświęcone obliczaniu kosztów w elektroenergetyce i awaryjności systemów elektroenergetycznych. Dziś uważane za fundament „rachunku gospodarczego w energetyce, w tamtych czasach były przyjmowane niechętnie przez pewne grupy naukowców, bądź wręcz odrzucane. Wprowadzone przez Profesora kategorie ekonomiczne rzekomo nie dawały się pogodzić z zasadami ekonomii politycznej”.

Z podobnych względów napisany przez niego pierwszy podręcznik akademicki pt. „Zarys gospodarki elektroenergetycznej”, który „zawierał rozdział dotyczący zasad obliczania kosztów w elektroenergetyce, do których Profesor zaliczał również roczne koszty stałe, obejmujące m.in. koszty oprocentowania kapitału” nie został dopuszczony przez cenzurę. Na polecenie ówczesnych władz cały jego nakład został skonfiskowany.

W monografii opublikowanej na przełomie lat 50. i 60. pt. „Ogólne założenia i metodyka rachunku gospodarczego w pracach planowo – projektowych w elektroenergetyce” Kazimierz Kopecki jako pierwszy przedstawił kryteria wyboru rozwiązania optymalnego w energetyce w oparciu o prawidłowy rachunek kosztów i efektów, z uwzględnieniem rozkładów czasowych i dynamiki wzrostu.

Z kolei w pracy pt. „Rachunek awaryjności i obliczanie rezerw” profesor zaprezentował „oryginalną metodę wyznaczania ekonomicznego poziomu rezerwy mocy oraz określania niezawodności wielkich systemów elektroenergetycznych”.

W latach 70. (kiedy był członkiem Komitetu Badań i Prognoz PAN „Polska 2000”) napisał szereg prac, które  „dotyczyły (…) ekonomiki energetyki kompleksowej, matematycznych modeli optymalizacyjnych rozwoju i zarządzania wielkimi systemami, prognozowania długoterminowego, niezawodności systemów energetycznych, zagadnień substytucji i doboru nośników energetycznych, źródeł energii szczytowej i ochrony środowiska naturalnego”. Stworzył w ten sposób podstawy rozwoju energetyki kompleksowej „obejmującej swym zasięgiem wszystkie przemiany energetyczne i wszystkie nośniki” (J. Marecki).

W 1978 r. wraz ze swym zespołem opracował na potrzeby Prezydium PAN obszerną ekspertyzę pt. „Zaopatrzenie gospodarki narodowej w surowce ze szczególnym uwzględnieniem metod optymalizacji gospodarki paliwowo -energetycznej oraz krajowej bazy surowcowej”. Cztery lata później samodzielnie opracował kolejną ekspertyzę dotyczącą energetyki w okresie kryzysu gospodarczego. Napisał też dwie książki o charakterze popularno – naukowym: „Człowiek w świecie energii” oraz „Jutro energetyczne Polski”.

Jak już zostało powiedziane prof. Kazimierz Kopecki był twórcą wielkiej szkoły naukowej. Swoich uczniów i następców starał się nauczyć „myślenia ekonomicznego o sprawach technicznych oraz patrzenia na rozwój energetyki w powiązaniu z rozwojem całej gospodarki; uczył rzetelności naukowej, umiłowania prawdy, umiejętności uczciwej dyskusji i obrony swoich przekonań oraz solidarnej, zespołowej pracy” (J. Marecki).

Swoim współpracownikom „imponował dalekowzrocznością i szerokością spojrzenia na problemy energetyki kompleksowej”, jak również swoją wielokierunkową działalnością (w tym zaangażowaniem w pracę badawczą i dydaktyczną) oraz swą postawą wyrażającą troskę o rozwój polskiej energetyki i „lepsze jutro Polski”. Wypromował piętnastu doktorów, z których ośmiu uzyskało habilitację, a kilku zostało profesorami.

Otrzymał liczne odznaczenia: Krzyż Kawalerski i Krzyż Oficerski Orderu Odrodzenia Polski, Order Budowniczych Polski Ludowej. Za za wybitne osiągnięcia naukowe Prezydium PAN w 1973 r. przyznało mu medal im. Mikołaja Kopernika.

Jego żoną była Jadwiga Zofia z d. Kucharska (1907 – 1983), z którą doczekał się dwóch córek: Krystyny (ur. 1929 r.) i Marii Ewy (ur. 1933 r.). Zmarł 11 III 1984 r. Został pochowany na cmentarzu w Oliwie. Dwa lata później jego imieniem nazwano jedną z ulic w Gdańsku – Chełmie.

W 10. rocznicę śmierci prof. Kopeckiego w sali Senatu PG odbyło się uroczyste zebranie plenarne Komitetu Problemów Energetyki PAN z udziałem JM Rektora i zaproszonych gości. Tego dnia na Wydziale Elektrycznym odsłonięto tablicę upamiętniającą profesora, a  gmach Wydziału otrzymał jego imię.

Drugą tablicę odsłonięto w 2022 r. na fasadzie domu przy ul. Derdowskiego 28 w Gdańsku – Oliwie, w którym mieszkał.

Powyższy artykuł napisałam korzystając z:

• „Encyklopedii Gdańskiej”
• www.pg.edu.pl
• „Kazimierz Kopecki i początki Katedry Elektroenergetyki” aut. Jacek Marecki.  Zeszyty Naukowe Wydziału Elektrotechniki i Automatyki Politechniki Gdańskiej Nr 69. Sesja Naukowo – Historyczna 75 lat Wydziału Elektrotechniki i Automatyki Politechniki Gdańskiej Gdańsk, 17 XI 2020 r.
• „Zarys historii Politechniki Gdańskiej po 1945 r. Odbudowa i pierwsze lata”, prof. dr hab. inż. Edmund Wittbrodt
• www.sep.com.pl
• www.salon24.pl
• Wikipedii

Maria Sadurska