Ludzie

„W obcej gdzieś krainie / Kamień twój grobowy”

Kiedy odwiedzam cmentarze, moją uwagę przykuwają stare, nierzadko omszałe pomniki nagrobne, bardzo często z nieczytelnymi napisami. Intryguje mnie, kto w nich spoczywa, kim był, czym się zajmował, co pozostawił potomnym?

Tej wiosny spacerując po gdańskim cmentarzu Srebrzysko zwróciłam uwagę właśnie na jeden z takich grobów. Moją ciekawość spotęgował widok wieńca ze sztucznych kwiatów z szarfą z napisem „PRO MEMORIA ZASP” oraz wyryty w kamiennej płycie symbol teatru: dwie maski teatralne; atrybuty dwóch greckich Muz: Melpomene i Thalii – opiekunek dramatu i komedii. Poniżej data urodzin i śmierci: 1891 – 1963.

Nie było łatwo odczytać imię i nazwisko osoby spoczywającej pod płytą nagrobną. Wyryte w płycie nagrobnej napisy były częściowo zatarte. Jednak udało się. W tym grobie spoczywa urodzona we Lwowie, raczej zapomniana polska aktorka, Helena Sokołowska.

Fragment pomnika nagrobnego
Fragment pomnika nagrobnego z szarfą z napisem „Pro Memoria ZASP”

Jej biogram znalazłam w internetowej „Encyklopedii Teatru Polskiego”. Autor biogramu zastrzega, iż „niektóre z podanych tu wiadomości mogą dotyczyć innej aktorki Haliny Sokołowskiej – Łuszczewskiej” (1895 – 1970), w latach 1929 – 39 mieszkanki Gdyni, po zakończeniu II wojny światowej – przez kilka lat zamieszkałej w Gdańsku.Przy niektórych informacjach zamieszczonych w biogramie Heleny Sokołowskiej pojawia się tryb przypuszczający: „prawdopodobnie”. Co oznacza, iż życiorys lwowskiej aktorki zawiera wiele niejasności. Nie znalazłam niestety  żadnej fotografii tej aktorki.

W tytule swego artykułu zamieściłam cytat z wiersza Marii Konopnickiej pt. „W rocznicę Szopena” z tomu poezji pt. „Linie i dźwięki, Kraków 1897”. Wyjaśnię, iż poetka posłużyła się tu celowo formą spolszczoną nazwiska słynnego kompozytora: „Szopen”. Nie jest to zatem ani mój błąd, ani autora strony internetowej, na której można przeczytać wiersze Konopnickiej. Potwierdzenie znalazłam w pracy pt. „Poezja Marii Konopnickiej i pieśń” Małgorzaty Sokalskiej z Uniwersytetu Jagiellońskiego. Dwa pierwsze wersy z tego wiersza: „W obcej gdzieś krainie / Kamień twój grobowy” odnoszące się do Fryderyka Chopina, którego doczesne szczątki spoczęły „w obcej krainie” nasuwają skojarzenie z urodzoną we Lwowie aktorką, która również znalazła miejsce wiecznego spoczynku z dala od swej rodzinnej ziemi.

dwie maski teatralne; atrybuty dwóch greckich Muz: Melpomene i Thalii – opiekunek dramatu i komedii.
Dwie maski teatralne; atrybuty dwóch greckich muz: Melpomene i Thalii – opiekunek dramatu i komedii.

W „Encyklopedii Teatru Polskiego” przeczytamy, że przyszła aktorka urodziła się 17 VII 1890 r. we Lwowie, zaś na płycie nagrobnej widnieje rok urodzenia „1891”. Helena była córką Waleriana Bętkowskiego i Elżbiety z d. Glantz. Kształciła się najpierw w gimnazjum we Lwowie, następnie u Romana Żelazowskiego (1854 – 1930) – aktora i reżysera, od 1918 r. dyrektora działu dramatycznego Teatru Miejskiego we Lwowie. Prawdopodobnie debiutowała w Teatrze Nowym w Lwowie w 1911 r. W sezonie 1912 / 13 występowała w Teatrze Małym w Warszawie, założonym w 1906 r. „jako teatr debiutów dla młodych aktorów” (Wikipedia). Jednocześnie uczęszczała do Szkoły Aplikacyjnej.

Roman Żelazowski
Roman Żelazowski

I wojnę światową spędziła prawdopodobnie w Saratowie nad Wołgą. Po powrocie do Polski w 1919 r. występowała w zespole objazdowym Karola Adwentowicza (1871 – 1958) – aktora i reżysera teatralnego. W sezonie 1919 / 20 grała w Teatrze Dramatycznym w Warszawie (przy ul. Śniadeckich 5). Dodam, że teatr ten został zamknięty trzy lata później. W jego dotychczasowej siedzibie otwarto Teatr im. Aleksandra Fredry.

Sokołowska wystąpiła wtedy w następujących przedstawieniach:

  • 11 X 1919 r. „W szponach niemieckich” Edmonda Haracourta, w reżyserii Witolda Zdzitowieckiego
  • 24 X 1919 „Gęsi i gąski” Michała Bałuckiego, w reżyserii Witolda Zdzitowieckiego, jako Ciocia Belea
  • 20 XII 1919 r. „Moralność pani Dulskiej” Gabrieli Zapolskiej, w reżyserii Witolda Zdzitowieckiego, jako Dulska.

W sezonie 1921 / 22 Helena Sokołowska występowała w Teatrze Żołnierskim YMCA (zarządzanym przez Amerykański Związek Młodzieży Chrześcijańskiej, który – jak podaje Encyklopedia Teatru Polskiego: „w tamtym czasie miał za zadanie wspierać żołnierzy różnych formacji w krajach objętych wojną lub stanem wojennym”. Jego siedziba znajdowała się przy Oboźnej 3 w Warszawie (w budynku z 1896 r. zaprojektowanym przez Karola Kozłowskiego). Teatr ten zamknięto po podpisaniu Traktatu Ryskiego wiosną 1922 r.

W kolejnych latach Sokołowska występowała na stołecznych scenach teatralnych: w okresie 1923 – 25  w Teatrze im. A. Fredry, następnie w latach 1926 – 34 w Teatrze Polskim. W 1933 r. pracowała równolegle w Teatrze Ateneum, zaś w sezonie 1934 / 35 grała w Teatrze Comoedia.

Karol Adwentowicz
Karol Adwentowicz

Potem pracowała stale w Polskim Radiu, jedynie dorywczo występując na scenie, m.in. w przedstawieniach Instytutu Reduty. Mianem tym określano zespół teatralny założony i kierowany przez aktora i reżysera, Juliusza Osterwę oraz Mieczysława Limanowskiego, z zawodu geologa. Powstał w 1919 r. Aktorzy występowali „w Salach Redutowych Teatru Wielkiego udostępnionych przez dyrektora Teatrów Miejskich Jana Lorentowicza. Od nich teatr przyjął nazwę – „reduta to publiczny bal maskowy, które organizowano od końca XVIII wieku m.in. w budynkach teatrów” („Encyklopedia Teatru Polskiego”).

Helena Sokołowska współpracę z teatrem podjęła ponownie dopiero po zakończeniu II wojny światowej. Od 1 IX 1948 do końca życia występowała w gdańskim Teatrze „Wybrzeże”. 27 III 1962 obchodziła tam jubileusz 40 – lecia pracy aktorskiej. Zmarła w Gdańsku 7 II 1963 r.

Grała m. in następujące role: Dulską („Moralność pani Dulskiej”), Anastazję („Zbrodnia i kara”), Panią de Trevillac („Ładna historia”), Hrabinę („Aktor”), Matkę („Matka” K. Capka), Eleonorę („Życie i śmierć króla Jana”).

Wystąpiła również w kilku filmach fabularnych:

  • „Tajemnica starego rodu” (1928 r.), reż. Emil Chaberski, Zbigniew Gniazdowski
  • „Moralność pani Dulskiej” (1930 r.), jako Zofia Madrygał, matka narzeczonej, reż. Bolesław Newolin
  • „Wyrok życia” (1933 r.),  reż. Juliusz Gardan
  • „Czy Lucyna to dziewczyna?” (1934 r.), reż. Juliusz Gardan
  • „Serce matki” (1938 r.), jako dr Posążkowa, przełożona internatu dla dzieci w Zrębowicach, reż. Michał Waszyński
  • „Pożegnania” (1958 r.), jako Waleria Siekierzyńska, ciotka Pawła, reż. Wojciech Jerzy Has.

Pisząc artykuł o Helenie Sokołowskiej korzystałam z następujących źródeł: Encyklopedia Teatru Polskiego www.encyklopediateatru.pl, Wikipedia „Poezja Marii Konopnickiej” Małgorzata Sokalska UJ.

Maria Sadurska


Discover more from Gdańsk Strefa Prestiżu

Subscribe to get the latest posts to your email.

One thought on “„W obcej gdzieś krainie / Kamień twój grobowy”

  • Ciekawe, czy żyje ktoś z rodziny aktorki.

    Odpowiedz

Dodaj opinię lub komentarz.