Kornel Michejda – profesor trzech uniwersytetów

Kornel Michejda był zasłużonym polskim lekarzem, uczonym i nauczycielem akademickim. Urodził się na Śląsku Cieszyńskim, studiował w Krakowie. Przed II wojną światową pracował w Wilnie, po jej zakończeniu trzy lata spędził w Gdańsku. Był jednym z pionierów – organizatorów gdańskiej uczelni medycznej oraz szpitala klinicznego. W czasie swej kariery zawodowej związany był z uczelniami w Krakowie, Wilnie i Gdańsku, dlatego często nazywany jest „profesorem trzech uniwersytetów”.

Prof. Kornel Michejda pochodził z jednego „z najznamienitszych rodów wywodzących się ze Śląska Cieszyńskiego”; rodów o tradycjach patriotycznych, niezwykle zasłużonego dla swego regionu, zwłaszcza w walce o polskość”. (https://kc-cieszyn.pl). „Michejdowie zapisali się na kartach historii regionu, Polski, świata. Rodzili się w nim synowie i córki, poświęcający swoje zdolności, pasje, wysiłki dla dobra kraju i ludzi, wśród których przyszło im żyć. Wielu z nich oddało życie za wolność i niepodległość, wielu za swoje osiągnięcia zostało uwiecznionych w książkach, słownikach, encyklopediach” (https://abcbeskidzkie.ksiaznica.bielsko.pl).

Kornel Michejda urodził się 26 X 1887 r. w Bystrzycach (Bystrzycy) na Śląsku Cieszyńskim w rodzinie protestanckiej. Był synem prof. Karola Michejdy (1855 – 1924) i Marii z d. Scholtis (Szołtys). Jego dwa lata starszy brat Oskar (1885 – 1966) został seniorem kościoła ewangelicko – augsburskiego w Cieszynie.

Kornel Michejda rozpoczął swą edukację w 1893 r. w dwuklasowej szkole ludowej w swojej rodzinnej miejscowości. Po jej ukończeniu kształcił się w Cieszynie w niemieckiej szkole powszechnej, a następnie w tamtejszym Polskim Gimnazjum Macierzy Szkolnej. Po maturze wyjechał do Krakowa, gdzie w 1905 r. rozpoczął studia na Wydziale Lekarskim UJ. Spośród wykładowców tej uczelni największy wpływ wywarł na niego prof. Bronisław Kader – kierownik Kliniki Chirurgicznej UJ.

W latach 1911 – 1912 Michejda odbył roczną praktykę jako wolontariusz w Klinice Chorób Wewnętrznych w Krakowie kierowanej przez prof. Walerego Jaworskiego, jednego z pionierów polskiej gastrologii i radiologii. Po jej ukończeniu wyjechał do Ołomuńca na Morawach, gdzie odbywał praktykę (jako sekundariusz, czyli lekarz pomocniczy) w tamtejszym szpitalu kolejno na oddziałach: chorób oczu, nosa i gardła, a także skórnym i chirurgicznym oraz Instytucie Radiologicznym.

We wrześniu 1913 r. na prośbę prof. Kadera wrócił do Krakowa, gdzie został asystentem w Uniwersyteckiej Klinice Chirurgicznej UJ. Profesor doceniał jego umiejętności oraz zaangażowanie, dzięki czemu pozwalał mu na asystowanie przy zabiegach chirurgicznych.

Dyplom lekarza otrzymał dopiero w lutym 1914 r. Wkrótce obronił też pracę doktorską, której promotorem był prof. Bronisław Kader. W tym samym roku ożenił się z Zofią z d. Wyżykowską, z którą doczekał się dwóch synów: Andrzeja i Janusza.

Po wybuchu I wojny światowej został zmobilizowany do armii austriackiej. Pracował wtedy w Wojskowym Szpitalu Garnizonowym, gdzie zdobył doświadczenie w zakresie chirurgii wojennej: amputacji, ran postrzałowych, zgorzeli gazowej oraz w powszechnie występujących wtedy chorobach zakaźnych. W 1919 r. wstąpił do Wojska Polskiego. W czasie wojny polsko – bolszewickiej pracował jako lekarz w szpitalu w Wadowicach. Zdemobilizowany w październiku 1920 r. wrócił do Krakowa, gdzie został tymczasowym kierownikiem Katedry i Kliniki Chirurgicznej UJ. Na stanowisku tym pracował przez siedem miesięcy; po upływie tego czasu zastąpił go prof. Maksymilian Rutkowski.

Decyzją Rady Wydziału Lekarskiego Uniwersytetu Stefana Batorego w Wilnie (z dn. 24 V 1922 r.) Kornel Michejda został powołany na stanowisko profesora nadzwyczajnego w nowo utworzonej na tej uczelni Katedrze i Klinice Chirurgicznej. W Krakowie pracował do końca lipca tegoż roku.

Na początku października w Sali Kolumnowej USB wygłosił swój pierwszy wykład pt. „Nowsze poglądy na sprawy leczenia ran”. Zawarł w nim własne doświadczenia zdobyte w czasie wojny. Omówił leczenie zakażeń przyrannych, zgorzeli gazowej i tężca. W tym czasie – z uwagi na brak podręczników – jego wykłady, a także pozostałych nauczycieli akademickich były niezwykle cennym źródłem wiedzy dla studentów.

Prof. Michejda przyczynił się do rozbudowy tamtejszej kliniki chirurgicznej. W 1922 r. liczyła ona 16 łóżek, zaś po zakończeniu remontu w styczniu 1924 r. – 85 łóżek. Z jego inicjatywy została też wyremontowana sala chirurgiczna oraz utworzona biblioteka z bogatym księgozbiorem.

W okresie wileńskim prof. Kornel Michejda był promotorem czterech rozpraw doktorskich, w tym Zdzisława Kieturakisa, po II wojnie światowej profesora Akademii Medycznej w Gdańsku. Z końcem 1930 r. otrzymał tytuł profesora zwyczajnego. Przez dwie kadencje (1932 – 1936) pełnił funkcję dziekana Wydziału Lekarskiego USB.

Prof. Kornel Michejda uważany jest za współtwórcę wileńskiej szkoły chirurgicznej. Przyczynił się do podniesienia poziomu chirurgii na Wileńszczyźnie. Poprawił warunki leczenia ostrych stanów jamy brzusznej, w szczególności ostrego zapalenia wyrostka robaczkowego. Zajmował się rozpoznawaniem i leczeniem nowotworów, leczeniem chorób klatki piersiowej, zwłaszcza gruźlicy i ropnym zapaleniem opłucnej. Udoskonalił metody resekcji żołądka. Był jednym z pierwszych polskich chirurgów, którzy dokonali usunięcia fragmentu okrężnicy (w przypadku występującego tam stanu nowotworowego) zastępując go fragmentem jelita krętego.

Jednym z jego największych osiągnięć była modyfikacja operacji Albee’ go (stosowanej w gruźlicy kręgosłupa), która polegała na wszyciu przeszczepu pochodzącego z fragmentu grzebienia biodrowego, a nie jak do tej pory – z jednej z kości podudzia. Po raz pierwszy taki zabieg Kornel Michejda przeprowadził w 1916 r. W 1921 r. opublikował „Polskiej Gazecie Lekarskiej” artykuł pt. „Nowa szyna dla leczenia porażeń nerwu promieniowego”, w którym opisał nowatorską metodę leczenia operacyjnego wspomnianego nerwu. W latach 1931 – 1933 był prezesem Wileńskiego Towarzystwa Lekarskiego. W 1931 r. został wiceprezesem Wileńskiego Komitetu do Zwalczania Raka.

Od momentu swego przyjazdu do Wilna pełnił funkcję redaktora „Polskiego Przeglądu Chirurgicznego”. Był też redaktorem „Pamiętnika Wileńskiego Towarzystwa Lekarskiego”. Był członkiem stałej delegacji Zjazdu Przyrodników i Lekarzy Polskich. W 1929 r. w czasie odbywającego się wówczas w Wilnie XIII Zjazdu Przyrodników i Lekarzy pełnił funkcję sekretarza generalnego.

W lipcu 1939 r. zorganizował we Lwowie ostatni przed wybuchem wojny zjazd chirurgów, w czasie którego został wybrany na prezesa Towarzystwa Chirurgów Polskich. Pełnił tę funkcję do 1947 r. Od momentu zamknięcia Uniwersytetu Stefana Batorego przez władze litewskie w grudniu 1939 r. Kornel Michejda pracował na oddziałach chirurgicznych szpitali powiatowych na Wileńszczyźnie oraz w Szpitalu Miejskim w Wilnie.

W czasie wojny zaangażował się w pomoc Żydom. W swoim domku letnim w Gulbinach ukrywał Żydów: zaprzyjaźnionych lekarzy i uczonych (w tym okulistę Ignacego Abramowicza oraz anatoma i antropologa Michała Reichera – przyszłych profesorów Akademii Lekarskiej w Gdańsku), za co w 1992 r. otrzymał pośmiertnie tytuł Sprawiedliwego wśród Narodów Świata.

W marcu 1945 r. wyjechał z Wilna do Lublina. Przez krótki czas przebywał Łodzi, a następnie w Katowicach, gdzie pełnił funkcję kierownika oddziału chirurgii Szpitala Miejskiego. W lipcu tego roku został skierowany do Gdańska, do pracy w powołanej 8 X 1945 r. dekretem KRN Akademii Lekarskiej (dziś Gdański Uniwersytet Medyczny). Zorganizował tam I Klinikę Chirurgiczną, której został kierownikiem. Został też pierwszym dziekanem Wydziału Lekarskiego AL.

W czasie uroczystej inauguracji pierwszego roku akademickiego, która odbyła się 2 II 1946 r. prof. Michejda wygłosił wykład pt. „Stulecie narkozy i aseptyki”. W pierwszej jego „części nawiązał do starożytności, do czasów kiedy jeszcze nie znano środków skutecznie zmniejszających ból. Wspomniał o Horacym Wellsie, który w 1844 r. na własnej osobie wypróbował do uśpienia gaz rozweselający. Zdaniem Michejdy rewolucją było zastosowanie eteru w 1846 r. przez Mortona w Bostonie. W dalszej części wykładu wspomniał o uśpieniu gazowym, w którym wykonał szereg zabiegów. Mówił też o początkach znieczulenia miejscowego i dożylnego. Drugim tematem wykładu była historia aseptyki od pierwszych prób Semmelweisa w 1839 r. do 1865 r., kiedy Lister zastosował kwas karbolowy do leczenia ran. Wymienił też polskich lekarzy, którzy mieli udział w tworzeniu aseptyki” (http://annales.gumed.edu.pl/attachment/attachment/420/24-an36-Zielinski.pdf ).

Prof. Michejda został członkiem specjalnej komisji, która nadzorowała prace związane z transportem, przechowywaniem oraz rozdzielaniem darów ze Szwecji: instrumentów medycznych, aparatury, leków i środków opatrunkowych.

Przypomnę, że w maju 1945 r. wojsko sowieckie przekazało stronie polskiej budynki dawnego gdańskiego Szpitala Miejskiego (Städtisches Krankenhaus Danzig – Langfuhr) przy Eichenallee (przemianowanej niebawem na ul. Dębinki) we Wrzeszczu (w ob. dzielnicy Aniołki) oraz funkcjonującej tu od połowy lat 30. Medizinische Akademie Danzig (Państwowej Akademii Medycyny Praktycznej). Polską ekipą odbierającą kierował dr Stefan Michalak. Wkrótce w budynkach tych zorganizowano prowizoryczny Szpital Miejski Ogólny, który miał stanowić bazę szpitalną przyszłej uczelni medycznej.

Oddział chirurgiczny liczył początkowo 20 – 30 łóżek, a jego działalność ograniczała się jedynie do opatrywania chorych. Ordynatorem został dr Zygmunt Jurewicz przybyły do Gdańska w maju 1945 r. Wcześniej rozpoczęli w nim pracę chirurdzy: Grzegorz Zwykielski z Warszawy i Zdzisław Żemojtel z Wilna. W kolejnych miesiącach kadrę tę zasilili: Mieczysław Leon Trenkner, Stanisław Ziemnowicz, Tadeusz Weirowski, Alojzy Maciejewski, Kazimierz Piskozub, Władysław Marat, Nadzieja Dobrzyńska, Tadeusz Starościak i Karol Oppeln – Bronikowski.

Na bazie tego oddziału prof. Michejda utworzył Klinikę Chirurgiczną Akademii Lekarskiej. Zajęła ona pomieszczenia znajdujące się na parterze budynku nr 2 oraz na parterze i na pierwszym piętrze budynku nr 4. W 1948 r. w budynku nr 4 na parterze otwarto oddział onkologiczny, oddział chirurgiczny otrzymał wtedy sale na drugim piętrze (po Klinice Chorób Oczu przeniesionej do innego budynku).

W klinice kierowanej przez prof. Kornela Michejdę zajmowano się zagadnieniami z zakresu chirurgii ogólnej, chirurgii i ortopedii dziecięcej, neurochirurgii i urologii. Dlatego z czasem w obrębie tej kliniki utworzono osobne oddziały specjalistyczne:

• chirurgii i ortopedii dziecięcej (utworzony przez dr Alojzego Maciejewskiego), który zajął pomieszczenia dotychczasowego oddziału neurochirurgicznego Akademii Medycyny Praktycznej; z czasem został włączony do Kliniki Chorób Dziecięcych, w 1953 r. przekształcony w Katedrę i Klinikę Ortopedii AMG.
• oddział neurochirurgiczny, który po paru latach został zlikwidowany; w 1952 r. przybyły z Krakowa dr Jan Chmielewski zorganizował od podstaw oddział neurochirurgiczny – w ramach III Klinki Chirurgicznej przy ul. Śluza 9/10 (ob. Kieturakisa) na Dolnym Mieście
• oddział urologiczny – utworzony w 1947 r. przez dr Tadeusza Lorentza (w 1953 r. włączony do III Klinki Chirurgicznej i przeniesiony na ul. Śluza).

W 1948 r. I Klinika Chirurgiczna posiadała 120 łóżek na czterech oddziałach, dwie sale operacyjne (aseptyczną i septyczną), instrumentarium, pracownię analityczną, bibliotekę, kancelarię, gabinety profesora i asystentów, izbę przyjęć. W tymże roku powołano dwie kolejne kliniki chirurgiczne: II Klinikę Chirurgiczną, którą umieszczono na parterze budynku nr 2 i III Klinikę – dwa lata później przeniesioną na ul. Śluza.

8 VII 1946 r. prof. Michejda – w obecności władz państwowych i lokalnych – otworzył odbywający się w naszym mieście, pierwszy po wojnie XXXI Zjazd Chirurgów Polskich. Wzięło w nim udział ok. dwustu osób. Tematykę zjazdu zdominowała chirurgia wojenna. Wygłoszono też referaty poświęcone chirurgii ogólnej, nowoczesnemu leczeniu ran, leczeniu schorzeń układu współczulnego, leczeniu złamań kości. Położono nacisk na zakażenia chirurgiczne oraz zastosowanie penicyliny i związków sulfonamidowych. Walne zgromadzenie zjazdu powierzyło Kornelowi Michejdzie jako prezesowi Towarzystwa Chirurgów Polskich wznowienie „Polskiego Przeglądu Chirurgicznego”, którego redaktorem naczelnym pozostał do końca życia.

W tym samym roku prof. Michejda został powołany przez Główną Komisję Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu na biegłego podczas procesów norymberskich. Swoje wnioski zebrał w obszernym raporcie dotyczącym doświadczeń dokonywanych przez Niemców w czasie II wojny światowej na ludziach.

W 1947 r. profesor wystąpił do Rady Wydziału AL z wnioskiem o budowę sali wykładowej dla klinik chirurgicznych. Otwarto ją cztery lata później i nadano jej imię Ludwika Rydygiera. W 1985 r. w czasie odbywającego się wówczas w Gdańsku LII Zjazdu Towarzystwa Chirurgów Polskich w sali tej odsłonięto tablicę upamiętniającą profesorów chirurgii gdańskiej uczelni medycznej. Nazwisko prof. Kornela Michejdy umieszczono oczywiście na pierwszym miejscu, jako organizatora i pierwszego kierownika Kliniki Chirurgicznej.

Profesor dbał o rozwój naukowy kadr medycznych. W czasie swego pobytu w Gdańsku przeprowadził dwa przewody habilitacyjne (A. Maciejewski i Z. Kieturakis) oraz pięć przewodów doktorskich (G. Zwykielski, S. Bąk, E. Bordziłowski, M. Juszczyński, W. Wądołowski). Nadal pracował naukowo. W okresie gdańskim opublikował siedemnaście prac. W swych publikacjach podejmował m. in. zagadnienia z zakresu chirurgii onkologicznej. W 1948 r. ogłosił w „Polskim Przeglądzie Chirurgicznym” artykuł na temat raka okrężnicy. W tym samym roku ukazały się jego dwie kolejne publikacje poświęcone problemom onkologicznym: „Zagadnienie raka w chirurgii” i „Sprawa wczesnego wykrywania nowotworów nerki”. Był też autorem artykułów z zakresu chirurgii urazowej, urologii oraz anestezjologii.

W 1947 r. ożenił się po raz drugi. Jego żoną została Maria z d. Kulisz, okulistka, wdowa po lekarzu pediatrze Tadeuszu Kossowskim. W 1948 r. prof. Michejda został krajowym konsultantem w zakresie chirurgii przy Ministrze Zdrowia.

Jesienią tegoż roku zakończył pracę w Akademii Lekarskiej w Gdańsku. 29 X 1948 r. na piątym posiedzeniu Rady Wydziału Lekarskiego dziekan prof. Tadeusz Pawlas poinformował zebranych, że prof. Kornel Michejda otrzymał nominację na stanowisko kierownika II Kliniki Chirurgicznej UJ w Krakowie. Tym samym z dniem 11 XI 1948 r. został zwolniony z pełnienia obowiązków w Akademii Lekarskiej w Gdańsku. Prof. Pawlas poinformował jednocześnie zebranych o nominacji doc. Stanisława Nowickiego z Krakowa na stanowisko kierownika I Kliniki Chirurgii w Gdańsku.

Prof. Michejda rozpoczął pracę na Uniwersytecie Jagiellońskim pod koniec listopada 1948 r. Wyjeżdżając do Krakowa przeniósł tam redakcję „Polskiego Przeglądu Chirurgicznego”.

W latach 1950 – 1951 r. pełnił funkcję prorektora, a w latach 1951 – 1953 r. – rektora krakowskiej uczelni. Kontynuował pracę naukową, koncentrując się przede wszystkim na zagadnieniach związanych z rakiem żołądka i jelita grubego. W 1952 r. władze Uniwersytetu Jagiellońskiego zorganizowały jubileusz 30. lecia jego pracy dydaktycznej i 40. lecia pracy zawodowej. W 1956 r. otrzymał godność honorowego członka Towarzystwa Chirurgów Polskich.

W 1957 r. – z chwilą ukończenia 70. roku życia – profesor zwrócił się z prośbą do rektora UJ o odwołanie go ze stanowiska kierownika katedry i kliniki. Pracownikiem kliniki pozostał do końca życia.

Był autorem licznych publikacji naukowych dotyczących: wrzodów żołądka, kamicy żółciowej, dynamiki dróg żółciowych, dyskinezy dróg żółciowych, zapalenia wyrostka robaczkowego, nowotworów złośliwych, ze szczególnym uwzględnieniem raka piersi i odbytnicy, ostrej niedrożności i mechanicznych uszkodzeń jelita grubego, gruźlicy i nowotworów nerek. Ostatnie prace poświęcił ciałom obcym pozostawianym w czasie operacji, a także chirurgii urazowej oraz inwalidztwu. Opracował „Słownik historyczny rozwoju polskiego mianownictwa lekarskiego ze szczególnym uwzględnieniem mianownictwa anatomicznego i chirurgicznego”, który ukazał się w 1953 r.

W 1947 r. nakładem Sekcji Wydawniczej Koła Medyków Studentów Uniwersytetu Łódzkiego zostały wydane wykłady prof. Michejdy, które zastępowały brakujące wtedy podręczniki. Funkcję prezesa Towarzystwa Chirurgów Polskich pełnił do 1947 r. Dziewięć lat później został jego członkiem honorowym. W 1957 r. otrzymał honorowe członkostwo Polskiego Towarzystwa Urologicznego. Był członkiem rzeczywistym Międzynarodowego Towarzystwa Chirurgów oraz członkiem korespondentem Polskiej Akademii Nauk i Polskiej Akademii Umiejętności. Należał również do Towarzystwa Ortopedów Polskich.

W 1929 r. został odznaczony Krzyżem Komandorskim Orderu Świętego Sawy (Królestwa Serbów, Chorwatów i Słoweńców), w 1946 r. – Krzyżem Oficerskim Orderu Odrodzenia Polski, a siedem lat później – Krzyżem Komandorskim Orderu Odrodzenia Polski. W 1955 r. przyznano mu Medal 10 – lecia Polski Ludowej. Zmarł 6 XI 1960 r. w Krakowie, spoczął na cmentarzu ewangelicko – augsburskim w Cieszynie.

W latach 80. ukazały się jego „Wspomnienia chirurga” w opracowaniu i z przedmową jego syna Andrzeja. Andrzej Michejda liczne pamiątki po swym ojcu (fotografie, dyplomy, korespondencję prywatną i służbową, publikacje naukowe) przekazał Książnicy Cieszyńskiej przy ul. Menniczej w Cieszynie.

Wspomnienie o prof. Kornelu Michejdzie napisałam korzystając z:

• http://annales.gumed.edu.pl/attachment/attachment/420/24-an36-Zielinski.pdf „Kornel Michejda – prekursor powojennej chirurgii gdańskiej” Jacek Zieliński, Andrzej Kopacz, Wiesław Janusz Kruszewski Annales Academiae Medicae Gedanensae 2006 r.
• https://kc-cieszyn.pl/michejdiana-w-zbiorach-ksiaznicy-cieszynskiej
• https://abcbeskidzkie.ksiaznica.bielsko.pl Książnica Beskidzka. Beskidzkie ABC Michejda (Rodzina) 30 VI 2016 r.
• https://web.archive.org „Życie i działalność profesora Kornela Michejdy” Szymon Pietruszka, Michał Natkaniec, Paweł Kuczia, Maciej Wybraniec
• „Encyklopedii Gdańskiej”
• Wikipedii
• https://audiovis.nac.gov.pl

Maria Sadurska