Zakazane książki według PEN Clubu
Z okazji stulecia Polskiego PEN Clubu ogłoszono w 2025 roku listę książek zakazanych. Okazuje się bowiem, że na całym świecie są miejsca: kraje, prowincje, stany, w których pewne publikacje są (lub były) zakazane. Czy to z przyczyn religijnych, obyczajowych, czy politycznych… Biblioteki włączyły się do tej akcji, prezentując posiadane w swych zbiorach tytuły znajdujące się na liście PEN Clubu.
Niektórzy pamiętają pewnie, że taką książką zakazaną, o której było głośno, są „Szatańskie wersety” Salmana Rushdiego z 1988 roku (zagrożony śmiercią autor musiał się ukrywać i korzystać z ochrony policji), czy „Doktor Żywago” Borysa Pasternaka. Powieść radzieckiego pisarza wydana w 1957 roku we Włoszech otrzymała rok później literacką nagrodę Nobla, ale władze zmusiły autora, by odmówił jej przyjęcia. W Związku Radzieckim opublikowano „Doktora Żywago” dopiero w 1988 roku.
Ze zdumieniem znalazłam wśród przedstawionych pozycji książkę, na której wychowały się pokolenia dziewcząt na całym świecie. To „Ania z Zielonego Wzgórza”! Powieść, która rozsławiła Kanadę, nie była dobrze widziana w Związku Radzieckim i NRD. Uznano, że jest „zbyt burżuazyjna”, stąd ograniczano nakłady, pomijano „Anię” w kanonie literatury dla młodzieży, jednak nigdy nie zastosowano wobec tej książki oficjalnego zakazu. Mój kontakt z opowieścią o Ani zaczął się od wysłuchania w radiu, czytanej (genialnie!) przez Irenę Kwiatkowską, pierwszej części książki, którą przetłumaczyła Rozalia Bernsteinowa (spotkać też można było formę nazwiska Bernsztajnowa). Zdobycie książki na własność nie było łatwe. Najwięcej szans na jej zakup dawały majowe kiermasze.
A zasługi w popularyzowaniu twórczości Lucy Maud Montgomery można przypisać także gdańskim instytucjom. Oto w 1989 roku Teatr „Wybrzeże” zaprezentował wyreżyserowane przez Irenę Byrską przedstawienie oparte na historii Ani z Zielonego Wzgórza. Grali znakomici gdańscy aktorzy: Halina Winiarska, Jerzy Kiszkis, Teresa Lassota, Halina Słojewska. Za rolę Ani Sławomira Kozieniec, która związana była z gdańskim teatrem w latach 1983 -1993, otrzymała nagrodę Prezydenta Gdańska. A w postać Gilberta wcielił się Przemysław Babiarz! Aktor pracował tu w latach 1989 – 1992.
Gdańska Oficyna Wydawnicza „Graf” zaprezentowała polskim czytelnikom nietłumaczone dotąd na nasz język powieści: „Jane z Lantern Hill”, „Złocista droga”, „Czarodziejski świat Marigold” , „W pajęczynie życia” oraz niewznawianą po 1945 roku „Historynkę”.
W 1993 roku gdańskie wydawnictwo „Novus Orbis” książką „Spotkania po latach” rozpoczęło przypominanie licznych opowiadań, które Lucy Maud Montgomery tworzyła przez całe życie, a które dotąd nie tłumaczono na język polski. Te krótkie formy, jakie wyszły spod pióra kanadyjskiej pisarki, rozsiane były po wielu czasopismach, magazynach, gazetach. W 1978 roku badaczka twórczości autorki „Ani z Zielonego Wzgórza” Rea Wilmshurst podjęła trud odnalezienia w lokalnych kanadyjskich czasopismach , często trudno dostępnych, opowiadań nieznanych współczesnym czytelnikom. Kolejny zbiór opowiadań zaprezentowanych polskim czytelnikom nosi tytuł „Panna młoda czeka” (1993).
W 1994 roku „Novus Orbis” wydało tomik zatytułowany „Biała magia”, a w następnym roku „Opowieści ze Złotego Brzegu”. Podobnie jak to uczyniła R. Wilmhurst wydając w Kanadzie pięć tomów nowel , „Novus Orbis” zastosował zasadę podobieństwa treści, a nie układ chronologiczny zaprezentowanych utworów. Tłumaczkami opowiadań były Joanna Kazimierczyk i Karolina Bałłaban. Pierwsza z wymienionych przełożyła na nowo powieść „Błękitny Zamek”, którą Montgomery kierowała do starszych czytelniczek. Był to pierwszy pełny przekład tej książki na język polski.
W 1994 roku Nasza Księgarnia przedstawiła czytelnikom biografię L.M. Montgomery pióra Mollie Gillen, zatytułowaną „Maud z Wyspy Księcia Edwarda”. Książka zawiera również bibliografię obejmującą dwadzieścia cztery publikacje kanadyjskiej pisarki.
Lista kończy się tomem opowiadań „Zapach wiatru” wydanych w 1989 roku. Za życia autorki ukazały się tylko dwa tomy jej opowiadań. W latach 1974 – 2009 roku wydano dziesięć kolejnych zbiorów. Informacje o „Ani z Zielonego Wzgórza”, kolejnych tłumaczeniach tej książki, o filmach zrealizowanych na podstawie powieści dostępne są oczywiście w Wikipedii. Na Uniwersytecie Jagiellońskim powstała pod kierunkiem dr hab. Anny Grucy praca magisterska Joanny Hoły „Wydawnicze dzieje cyklu „Ani z Zielonego Wzgórza” L.M. Montgomery na ziemiach polskich”. Praca obejmuje lata 1911 – 2010.
Literaturoznawcy oceniają, że najlepszym polskim tłumaczem „Ani” okazał się Paweł Beręsewicz. Dokonane przez niego tłumaczenie ukazało się w 2012 roku w wydawnictwie „Skrzat”. Do roku 218 powstało aż jedenaście polskich przekładów „Ani”.
Joanna Hoły: Wydawnicze dzieje cyklu „Ani z Zielonego Wzgórza”
Lucy Maud Montgomery na ziemiach polskich – praca magisterska
