Chciałbym cię przenieść w kraj oddalony i pod niebiosa wznieść tobie tron
Jednym z profesorów gdańskiej Państwowej Wyższej Szkoły Muzycznej (od 1982 r. Akademii Muzycznej) był Stefan Belina – Skupiewski, w dwudziestoleciu międzywojennym zaliczany do czołówki europejskich artystów operowych. Pochodził z Kijowa, śpiewał na najsłynniejszych scenach operowych Europy i Ameryki. Po II wojnie światowej przez kilka lat był dyrektorem Opery Śląskiej w Bytomiu. W 1953 r. przybył do Gdańska.
Cytat umieszczony w tytule pochodzi z arii Radamesa „Niebiańska Aido” z opery „Aida” G. Verdiego.
Stefan Apolinary Skupiewski h. Belina urodził się 23 VII 1885 r. w Kijowie. Jego ojcem był zasłużony dla naszego kraju inżynier kolejnictwa Bronisław Skupiewski (w II RP dyrektor Departamentu Mechanicznego i Zasobów Ministerstwa Komunikacji, zm. 11 I 1938 r.), matką Stanisława z d. Kruszyńska.
Stefan Skupiewski kształcił się w gimnazjum realnym w Kijowie i jednocześnie w kijowskiej Szkole Muzyki i Dramatu M. K. Leśniewicz – Nosowej. Po uzyskaniu świadectwa dojrzałości zgodnie z wolą ojca rozpoczął studia w Instytucie Inżynierii Dróg i Komunikacji w Petersburgu. Naukę kontynuował na Politechnice w Karlsruhe. Studia ukończył w 1909 r. otrzymując dyplom inżyniera. W Karlsruhe dodatkowo uczył się śpiewu solowego u prof. Jacoba Stückgolda.
Jeszcze przed ukończeniem studiów technicznych rozpoczął karierę artystyczną. W 1908 r. zadebiutował w barytonowej partii Tonia w operze „Pajace” Ruggera Leoncavalla w St. Gallen w Szwajcarii. Dwa lata później wyjechał do Monachium, gdzie kontynuował studia muzyczne. Kształcił się w zakresie wokalistyki, gry scenicznej i reżyserii operowej m. in. u dyrygenta tamtejszej opery Felixa Josefa Mottla i u śpiewaka Antona Fuchsa. W tym samym roku został zaangażowany jako solista w Królewskiej Operze w Monachium. Występował używając pseudonimu artystycznego Stefan Belina.
W krótkim czasie stał się jednym z najznakomitszych, najbardziej znanych śpiewaków operowych w Europie. W latach 1911 – 1914 śpiewał w Neues Deutsches Theater (Niemieckim Nowym Teatrze) w Pradze. Jednocześnie uczestniczył w gościnnych występach tego teatru w Ratyzbonie, Insbrucku, Pilźnie, Berlinie i Budziejowicach.
W 1914 r. powrócił do Kijowa. Przez kilka lat występował w tamtejszej operze, był jedną z głównych „gwiazd” tamtejszej sceny. W tym czasie występował też w innych rosyjskich miastach np. w Odessie, Jekaterynosławiu, Nikołajewie, Charkowie i Petersburgu. Jego role Hermana z „Damy Pikowej” Piotra Czajkowskiego i Don Joségo z „Carmen” Georges’ a Bizeta – zdaniem tenora i reżysera operowego Wiktora Brégy – „należały do jego największych kreacji operowych w tym czasie”.
W 1920 r. Belina – Skupiewski wyjechał do Jugosławii (ściślej Królestwa SHS – Serbów, Chorwatów i Słoweńców). Został zaangażowany na siedem sezonów jako solista oper w Belgradzie i Zagrzebiu. W czasie jednego sezonu występował na scenie opery w Trieście, gdzie powierzono mu rolę Sigismunda w „Walkirii” Richarda Wagnera.
W tym czasie rozpoczął się szczytowy okres w jego karierze artystycznej. W 1922 r. wystąpił na scenie Opery Paryskiej w operze „Mawr” Igora Strawińskiego w roli Wasyla (zaangażowany przez samego kompozytora). Jej światowa prapremiera odbyła się 3 czerwca tegoż roku. Reżyserowała ją Bronisława Niżyńska, siostra słynnego tancerza Wacława, dyrygował Grzegorz Fitelberg.
W Paryżu Stefan Skupiewski spotkał się ze znanym polskim kompozytorem Karolem Szymanowskim, który zaproponował mu wykonanie partii Króla Rogera w jego operze. Artysta odmówił tłumacząc się brakiem czasu z powodu zawartych wcześniej kontraktów. W 1923 r. wystąpił w mediolańskiej La Scali (której kierownikiem muzycznym był wtedy Arturo Toscanini) w roli tytułowej w „Tristanie i Izoldzie” Richarda Wagnera (premiera 22 XII 1923 r.). Na scenie tej opery występował przez dwa sezony.
W latach 20. odbył liczne podróże artystyczne po Europie i Ameryce Południowej. Przez dwa sezony śpiewał w Barcelonie, następnie przez jeden sezon w Madrycie. Występował też w Portugalii: w Lisbonie i Porto, następnie w Ameryce Południowej: w Buenos Aires, Rio de Janeiro, Montevideo, São Paulo. W 1927 r. Igor Strawiński ponownie powierzył mu rolę w swej operze, tym razem w dziele „Król Edyp”. Światowa prapremiera tej opery – oratorium odbyła się 30 maja w Théâtre de la Ville – Sarah – Bernhardt (Teatrze Sary Bernhardt) w Paryżu.
W dwudziestoleciu międzywojennym Stefan Skupiewski kilkukrotnie przyjeżdżał do Polski. W 1923 r. (w maju i dwukrotnie we wrześniu), a także w roku następnym występował gościnnie na scenach operowych stolicy: w roli Radamesa w „Aidzie” Giuseppe Verdiego i Cavaradossiego w „Tosce” G. Pucciniego. Gościł też w Poznaniu i Lwowie, gdzie wykonał partie solowe z „Carmen” i „Aidy”.
Po jego występach we Lwowie Witold Friemann napisał o nim w 1925 r. w „Słowie Polskim”: „Rozległa, doskonale wyrównana skala, miły, świeży, ciepły metaliczny timbre giętkiego głosu, łatwość atakowania górnych tonów zarówno w piano jak i forte, piękne władanie efektami dynamicznymi, prawidłowy oddech, wyraźna dykcja, czystość intonacji, duże poczucie rytmiki, bardzo muzykalne frazowanie, uczuciowe ujęcie partii, oto pobieżnie tylko wyliczone zalety śpiewackie p. Beliny – Skupiewskiego obdarzonego przy tym korzystnymi warunkami zewnętrznymi” (https://www.ipsb.nina.gov.pl).
Repertuar operowy Stefana Beliny – Skupiewskiego obejmował ok. pięćdziesięciu partii tenorowych, które wykonywał w kilku językach: polskim, rosyjskim, serbskim, francuskim, niemieckim i włoskim.
Śpiewał m. in. w operach: Georges’ a Bizeta („Carmen”, „Poławiacze pereł”), Aleksandra Borodina („Kniaź Igor”), Piotra Czajkowskiego („Dama Pikowa”, „Eugeniusz Oniegin”), Charles’ a Gounoda („Faust”), Ruggera Leoncavala („Pajace”), Pietro Mascaniniego („Rycerskość wieśniacza”), Julles’ a Émile’ a Masseneta („Manon” i „Werter”), Jacques’ a Offenbacha („Opowieści Hoffmana”), Stanisława Moniuszki („Halka”), Giacomo Pucciniego („Cyganeria”, „Dziewczyna z Zachodu”, „Madama Butterfly”), Nikołaja Rimskiego – Korsakowa („Śnieżynka”), Gioachino Rossiniego („Cyrulik sewilski”), Giuseppe Verdiego („Aida”, „Otello”, Rigoletto”, „Traviata” i „Trubadur”), Richarda Wagnera („Lohengrin”, „Parsifal”, Śpiewacy norymberscy”, „Tristan i Izolda”, „Złoto Renu” i „Walkiria”). Artysta posiadał również bogaty repertuar pieśniarski.
Jak wspomniałam Stefan Belina – Skupiewski uważany był zarówno przez ówczesną krytykę, jak i publiczność, za jednego z najwybitniejszych śpiewaków operowych. „Podziwiano go w rolach o charakterze dramatycznym, jaki i lirycznym, przyrównując do E. Carusa. W szczególności wyróżniał się w kreacji takich ról jak: Don José w >Carmen<, Radames w >Aidzie<, Faust w >Fauście<, Książę w >Rigoletcie<, Alfred w >Trawiacie<” (https://www.ipsb.nina.gov.pl).
W 1928 r. najprawdopodobniej z powodów zdrowotnych zrezygnował z kariery scenicznej. Poświęcił się pracy pedagogicznej. Został też reżyserem spektakli operowych. Zamieszkał w Warszawie. Pracował w tamtejszej operze oraz w studiu operowym, gdzie w 1934 r. wyreżyserował „Uprowadzenie z Seraju” Wolfganga Amadeusza Mozarta.
W 1938 r. objął klasę śpiewu solowego w Konserwatorium Warszawskim, którą prowadził do wybuchu wojny. Po rozwiązaniu tej placówki przez niemieckie władze okupacyjne w 1941 r. i przekształceniu jej w zawodową szkołę muzyczną (Staatliche Musikschule in Warschau) pracował w niej nadal. Podobnie jak inni zatrudnieni w niej polscy nauczyciele prowadził tam tajne nauczanie w zakresie wyższych studiów muzycznych. W czasie Powstania Warszawskiego stracił cały dobytek wraz z dorobkiem artystycznym, w tym prywatne archiwum, dokumenty z czasów jego działalności artystycznej, a także maszynopis poświęconej mu książki biograficznej autorstwa Władysława Fabrego.
Po upadku Powstania został wysiedlony do Pozyrowa w okolicach Częstochowy, skąd udało mu się uciec. Ukrywał się w Kielcach u swej uczennicy Bożeny Jarońskiej. W 1945 r. zamieszkał w Łodzi. Początkowo pracował jako akompaniator w czasie koncertów popularyzujących muzykę. Wkrótce został profesorem śpiewu solowego w utworzonej w tym mieście w kwietniu t. r. Państwowej Wyższej Szkole Muzycznej.
Po śmierci Adama Didura w styczniu 1946 r. Stefan Belina – Skupiewski otrzymał propozycję objęcia stanowiska dyrektora Opery Śląskiej w Bytomiu. Zamieszkał wtedy w Katowicach.
Przyczynił się do rozkwitu kierowanej przez siebie instytucji, która w krótkim czasie stała się najlepszą sceną operową w powojennej Polsce. W czasie swej kadencji wykreował ponad trzydzieści oper. Należały do nich m. in.: „Straszny dwór”, „Traviata”, „Madama Butterfly”, „Carmen”, „Cyganeria”, „Cyrulik sewilski”, „Faust”, „Halka”. Wyjątkowym powodzeniem cieszyła się „Halka” (175 przedstawień) z Wiktorią Calmą w roli tytułowej. Jako pierwszy reżyser w okresie powojennym wystawił w Bytomiu balet „Pan Twardowski”, a także opery: „Casanova” Ludomira Różyckiego i „Janek” Władysława Żeleńskiego.
Za jedno z jego największych osiągnięć zostało uznane wystawienie w 1951 r. baletu „Fontanna Bachczysaraju” Borisa Asafiewa (147 przedstawień) z Lucyną Sotomską, Barbarą Bittnerówną i Leokadią Zienko w rolach głównych.
Na scenie Opery Śląskiej występowali wówczas jego uczniowie np. Krystyna Szczepańska, Wacław Domieniecki, Zbigniew Platt, Antoni Majak, a także najwybitniejsi polscy artyści operowi tamtego czasu np. Barbara Kostrzewska, Natalia Stokowacka, Bogdan Paprocki. W tym czasie Stefan Belina – Skupiewski pracował równolegle na Wydziale Wokalnym PWSM w Katowicach. Pełnił funkcję dziekana tego wydziału. Starał się ułatwiać debiuty najzdolniejszym studentom i absolwentom tej uczelni.
Mimo swych niepodważalnych zasług dla rozwoju Opery Śląskiej w 1953 r. z powodów politycznych został zwolniony przez komunistyczne władze ze stanowiska dyrektora i przeniesiony na stanowisko kierownika wokalnego Państwowej Opery i Filharmonii Bałtyckiej w Gdańsku. Po przybyciu na Wybrzeże pracował również w Państwowej Wyższej Szkole Muzycznej w Sopocie. 28 XII 1955 r. został mianowany profesorem nadzwyczajnym.
Dwa lata później Stefan Belina – Skupiewski obchodził w Gdańsku jubileusz 50. lecia pracy artystycznej. Środowisko muzyczne uczciło go wystawieniem „Strasznego dworu” w Operze Bałtyckiej. W uroczystościach jubileuszowych wzięli udział zarówno studenci z sopockiej PWSM, jak i jego dawni uczniowie z uczelni w Katowicach oraz artyści z Opery Śląskiej np. Andrzej Hiolski, Natalia Stokowacka, Antoni Majak, Krystyna Szczepańska.
Prof. Belina – Skupiewski mieszkał w Oliwie. Po przyjeździe do Gdańska opracował podręcznik dotyczący metodyki nauczania śpiewu, który pozostał w rękopisie. W tym czasie zaczął pisać pamiętnik, którego niestety nie ukończył. Jego rękopis znajduje się w Warszawie u jego dawnej uczennicy Marii Kunińskiej – Opackiej. Przed wojną Stefan Belina – Skupiewski za swój wkład w kulturę został odznaczony Złotym Krzyżem Zasługi. Po wojnie uhonorowano go Krzyżem Kawalerskim i Oficerskim Orderu Odrodzenia Polski. Otrzymał też Nagrodę Państwową II stopnia oraz Nagrodę Artystyczną miasta Gdańska.
Zmarł 2 VIII 1962 r. Spoczął na cmentarzu Srebrzysko obok pochowanej tam rok wcześniej żony Heleny. Był dwukrotnie żonaty. Pierwsza żona Zofia z d. Mikuszewska zmarła przed 1920 r. Po raz drugi ożenił się w 1948 r. z Heleną Bruner z d. Ivoni – Nita (1887 – 1961), śpiewaczką operową. Z obu małżeństw nie miał dzieci.
Powyższy artykuł napisałam korzystając z:
- www.ipsb.nina.gov.pl Internetowy Polski Słownik Biograficzny, biogram Stefana Beliny – Skupiewskiego opublikowany w latach 1997 – 1998 w XXXVIII tomie Polskiego Słownika Biograficznego
- „Encyklopedii Gdańskiej”
- Wikipedii
- encyklopediateatru.pl
- winntbg.bg.agh.edu.pl/skrypty4/0542/1930/InzKol_03_1930.pdf „Inżynier Kolejowy. Miesięcznik poświęcony sprawom kolejnictwa” z 1 III 1930 r. „50-lecie pracy na kolejach inż. Bronisława Skupiewskiego”.
- bcpw.bg.pw.edu.pl/Content/4994/PDF/03IK38_nr_2.pdf „Inżynier Kolejowy. Miesięcznik poświęcony sprawom kolejnictwa” z lutego 1938 r. „Ś. p. inż. Bronisław Skupiewski”.
- www.nac.gov.pl
- www.okoliceopery.pl Adam Czopek, „Stefan Belina – Skupiewski nowy Caruso”, 6 VI 2024 Magazyn Operowy Adama Czopka
- www.tekstowo.pl
