Franciszek Mamuszka – niestrudzony podróżnik po ziemi pomorskiej

Franciszek Mamuszka – nauczyciel, muzealnik, krajoznawca, badacz dziejów i kultury, zabytków Pomorza Gdańskiego, autor licznych publikacji, działacz społeczny – zamieszkał w naszym mieście w październiku 1945 r. Przybył do Gdańska z drugiego krańca Polski. Tu znalazł tu swoją drugą ojczyznę.

„Jakim był człowiekiem? Przede wszystkim badaczem, niestrudzonym podróżnikiem po ziemi pomorskiej, po trosze architektem, archeologiem i przyrodnikiem. Tego starszego siwego pana o prostej sylwetce i żywych oczach pamiętają zarówno pracownicy bibliotek, archiwów, jak i mieszkańcy oliwskich uliczek, jego sąsiedzi. Był skromny, pracowity, dokładny, zawsze życzliwy ludziom. Można było z nim rozmawiać godzinami, potrafił wspaniale opowiadać ale i uważnie słuchać. Dobrze się stało, że zarażony bakcylem szperactwa trafił do Gdańska, tak wiele przecież wniósł do wiedzy o dziejach naszej małej ojczyzny” (Natalia Gromow, https://historia-oliwy.kochamgdansk.pl/o_mamuszka.html).

Franciszek Mamuszka o swej wielostronnej działalności wypowiadał się w następujący sposób: „Moim najważniejszym osiągnięciem było stałe, podczas prawie 20 lat, organizowanie krajoznawczo – zabytkowych kursów dla nauczycieli, kursów – naturalnie połączonych z krótszymi, cotygodniowymi wycieczkami po Pomorzu, a przynajmniej raz w roku, latem – 10 – 12- dniowymi objazdami po Polsce. Był to chyba najlepszy środek na dotarcie poprzez zaangażowaną kadrę pedagogów do szerokich kręgów młodzieży, inicjatywę ośrodka gdańskiego przejęły także inne ośrodki krajowe. Z tej części mojej działalności odczuwam wielką satysfakcję po dziś dzień. (…) Może jednak dla historii Pomorza Gdańskiego, zwłaszcza dokumentowania odwiecznej polskości tych ziem, miało jeszcze większe znaczenie ocalenie przeze mnie od zapomnienia faktów, wydarzeń a przede wszystkim postaci związanych z tradycjami miejscowej Polonii – gdańskiej, oliwskiej i sopockiej.”. (fragment wypowiedzi Franciszka Mamuszki pochodzący ze wspomnień przez Jerzego Stankiewicza, www.dawnaoliwa.pl).

Franciszek Mamuszka urodził się w Małopolsce. Przyszedł na świat 4 II 1905 r. w Maniowie k. Szczucina w rodzinie chłopskiej. Był synem Antoniego i Anieli z domu Pirug. Kształcił się w Tarnowie. Uczęszczał tam do szkoły handlowej, następnie do Seminarium Nauczycielskiego. Potem był słuchaczem Wyższego Kursu Nauczycielskiego (z zakresu historii i filologii polskiej) w Krakowie. Po jego ukończeniu odbył obowiązkową służbę wojskową. Następnie pracował jako nauczyciel oraz kierownik szkół na terenie powiatów tarnobrzeskiego i brzeskiego (np. w 1936 – 1938 uczył w szkole powszechnej w Ryglicach).

W czasie wolnym od pracy udzielał się społecznie. Należał do organizacji o charakterze kulturalno – oświatowym, zakładał amatorskie chóry i zespoły teatralne. Propagował krajoznawstwo i turystykę (zwłaszcza wysokogórską), organizował wycieczki krajoznawcze dla młodzieży (również w czasie wojny). Był członkiem Związku Strzeleckiego. Latem 1939 r. uczestniczył w obchodach Święta Morza w Gdyni. Był to jego pierwszy pobyt na Wybrzeżu. Po raz pierwszy zobaczył wtedy polskie morze.

Okres II wojny światowej spędził w Wojniczu oraz Janowicach koło Tarnowa. Pracował w ogrodnictwie. Włączył się w działalność konspiracyjną. Był oficerem Wojska Polskiego, następnie Armii Krajowej. Prowadził tajne nauczanie.

Na początku 1945 r. zamieszkał w Krakowie, gdzie przez dwa miesiące pracował w Pogotowiu Opiekuńczym dla chłopców przy Komitecie Opieki Społecznej. W międzyczasie przybył do Gdańska z zamiarem podjęcia pracy w szkolnictwie. Jego wysiłki spełzły na niczym, dlatego powrócił do Krakowa, gdzie został zatrudniony w Szkole Podstawowej nr 31. Jesienią tegoż roku ponownie przyjechał do Gdańska, otrzymał pracę w Szkole Podstawowej nr 17, której siedziba mieściła się wówczas w gmachu dawnej Pestalozzischule przy ul. Pestalozziego 7/9. Ponadto przejął opiekę nad dziećmi pochodzącymi ze zgermanizowanych rodzin z Gdańska i Pomorza. Jego zadaniem było przygotowanie ich do nauki w polskich szkołach.

Jerzy Stankiewicz (zaprzyjaźniony z Franciszkiem Mamuszką gdański architekt, konserwator zabytków, asystent, następnie profesor PG) wspominał po latach: „I tak oto dowiaduję się, jak pan Franciszek, jeszcze w latach czterdziestych, w ciągu bodajże całego roku przygotowywał słabo lub wcale nie znające naszego języka dzieci rodziców polskiego pochodzenia, by mogły później podjąć naukę w normalnych klasach szkolnych polskiego Gdańska. Ten pierwszy kontakt z problemem gdańskiej Polonii, nawiązane przy tej okazji nici wzajemnej sympatii i porozumienia oraz znajomości utrzymywane także w latach późniejszych – wszystko to, po latach, w niemałym stopniu zainspirowało kustosza Mamuszkę do podjęcia w tym kierunku systematycznych poszukiwań i badań, a także w znacznym stopniu je ułatwiało. Niemałe znaczenie dla podjęcia i rozwinięcia problematyki polonijnej miało nawiązanie przez pana Franciszka kontaktów, a nawet wręcz aktywnej współpracy z ciągle żywym w regionie gdańskim ruchem kaszubskim”.

Istotnie działalność ta zaowocowała licznymi publikacjami, np. „Kaszubi oliwscy. Szkice z dziejów Polonii oliwskiej w latach od około 1850 do 1945” (1980 r.), „Kronika z życia polskiego w Sopocie na przestrzeni wieków” (1990 r.).

Po przybyciu do Gdańska Mamuszka ponownie włączył się w działalność społeczną. Zajmował się krzewieniem turystyki, prowadził kursy dla przewodników miejskich i terenowych. Należał do Polskiego Towarzystwa Turystyczno – Krajoznawczego (był współzałożycielem oddziału gdańskiego, w 1972 r. został jego członkiem honorowym), Towarzystwa Przyjaciół Gdańska i Towarzystwa Przyjaciół Sopotu.

Był również członkiem Gdańskiego Towarzystwa Naukowego, Zrzeszenia Kaszubsko – Pomorskiego, Stowarzyszenia Autorów Polskich, Klubu Autorów Literatury Turystycznej Stowarzyszenia Autorów Polskich w Gdańsku (był jego honorowym prezesem) oraz Ligi Morskiej.

Franciszek Mamuszka zajmował się także ratowaniem gdańskich zabytków. Współpracował z Janem Kilarskim – pedagogiem, działaczem turystycznym, autorem przewodników turystycznych, felietonów krajoznawczych oraz kilku monografii polskich miast (w tym Gdańska), przybyłym do naszego miasta z Krakowa w kwietniu 1945 r. w składzie Grupy Operacyjnej Ministerstwa Oświaty.

W Gdańsku Jan Kilarski został zatrudniony w Wydziale Kultury Prezydium Miejskiej Rady Narodowej, wykładał na Politechnice Gdańskiej, pracował też w V Liceum Ogólnokształcącym. Przyczynił się do odnalezienia pochodzących z Gdańska wielu cennych dzieł sztuki, wywiezionych w czasie wojny przez Niemców do okolicznych wsi. Podobnie jak Franciszek Mamuszka był jednym z założycieli gdańskiego oddziału PTTK, pisał artykuły i książki poświęcone historii Gdańska np. „Gdańsk miasto nasze. Przewodnik po Gdańsku starym i nowym”.

Wróćmy do Franciszka Mamuszki. W 1947 r. został zatrudniony w gdańskim Kuratorium Oświaty. Pracował tam najpierw jako referent działu turystyki, a następnie wizytator ds. turystyki i wczasów. Zajmował się m. in. tworzeniem schronisk młodzieżowych.

Od 1951 r. do przejścia na emeryturę w 1970 r. pracował w Muzeum Pomorskim przy ul. Toruńskiej w Gdańsku jako kustosz oraz kierownik działu naukowo – oświatowego. Dział ten pod jego kierownictwem zdobył dwukrotnie pierwsze miejsce w Konkursach Muzealnych.

W tym czasie Franciszek Mamuszka przeprowadził kwerendę najważniejszych zabytków województwa gdańskiego. Jednym z jego współpracowników był wtedy Jerzy Stankiewicz, który zanotował w swych wspomnieniach: „Od około połowy lat pięćdziesiątych pan Franciszek zmobilizował młodszych pracowników Muzeum Pomorskiego, kilku innych instytucji, a przede wszystkim siebie, do penetrowania w niewielkich, przeważnie w dwuosobowych zespołach – poszczególnych powiatów województwa gdańskiego. Potem, również dzięki jego staraniom i zabiegom, powstawały drukowane wykazy zabytków – w sumie 10 powiatów. Wykazy te rozsyłano do wszystkich szkół w tych powiatach, do władz i urzędów. Także i ta akcja została przeszczepiona na tereny ościenne – województwo koszalińskie. Pan Franciszek wciągnął również i mnie do letnich objazdów kilku powiatów, dlatego właściwie mogę ocenić trud i znaczenie całego przedsięwzięcia” (www.dawnaoliwa.pl).

Franciszek Mamuszka niemal od początku swego pobytu w Gdańsku, przez niemal pięćdziesiąt lat zajmował się pracą publicystyczną. Jego artykuły (których napisał kilkaset) ukazywały się systematycznie na łamach lokalnej prasy np. w „Dzienniku Bałtyckim”.

W jego dorobku znalazły się liczne przewodniki oraz prace poświęcone Pomorzu Gdańskiemu, jego historii i zabytkom np.

• „Wybrzeże Gdańskie” (1948 r.)
• „Pobrzeże Gdańskie” (1951 r.)
• „Gdańsk i ziemia gdańska” (1966 r.)
• „Oliwa. Wykaz zabytków z grudnia 1956 r.” (1957 r.) – współautor z Jerzym Stankiewiczem i Maciejem Kilarskim (synem Jana Kilarskiego)
• „Kościerzyna i ziemia kościerska” (1972 r.) – współautor wraz z Izabellą Trojanowską
• „Województwo gdańskie” (1982 r.) – współautor wraz z Jerzym Szukalskim i Eugeniuszem Andrzejewskim
• „Gdańsk. Jego dzieje i kultura” (1969 r.) – praca zbiorowa, której był redaktorem i współautorem (opracował w niej dział dotyczący rzemiosła artystycznego); publikacja ta została uznana za „książkę roku”, otrzymała I nagrodę Polskiej Akademii Nauk, a Franciszek Mamuszka został wtedy uhonorowany Orderem Stańczyka (przyznawanym przez redakcję miesięcznika „Litery”). Sam uznał ją za swój największy „sukces wydawniczy”, książkę niezwykle ważną „dla historii i kultury Gdańska (…), wręcz pionierską i wyjątkową” (www.dawnaoliwa.pl).

Mamuszka opracowywał też foldery, mapy, plany miast. Był autorem scenariuszy filmów oświatowych („Stary Gdańsk mówi”, „Wybrzeże Gdańskie”), w których opowiadał o dziejach Gdańska i Wybrzeża oraz o najważniejszych zabytkach z tego regionu.

Jego fragmenty wspomnień „Opowieść o moim życiu i moich najbliższych” zostały zawarte w pracy pt. „Gdańsk 1945. Wspomnienia 50 lat później” z 1997 r.

Za swą działalność Franciszek Mamuszka został uhonorowany licznymi odznaczeniami: Srebrnym i Złotym Krzyżem Zasługi, Krzyżem Kawalerskim Orderu Odrodzenia Polski, Medalem XX – lecia Kultury Fizycznej i Turystyki, Medalem Stolema (przyznawanym przez Zrzeszenie Kaszubsko – Pomorskie). Otrzymał też Złotą Odznakę PTTK, Odznakę „Za zasługi dla Gdańska” i „Zasłużonym Ziemi Gdańskiej”, odznakę honorową Zasłużony Działacz Kultury i złotą odznakę „Za opiekę nad zabytkami”, Order Stańczyka przyznawany przez miesięcznik „Litery” – o czym wspomniałam wcześniej, a także dwukrotnie (w latach 1985 i 1992 r.) Nagrodę Miasta Gdańska w Dziedzinie Kultury. W 1967 r. został Gdańszczaninem Roku, a w 1983 r. – honorowym obywatelem Sopotu.

W pierwszych latach powojennych Mamuszka ożenił się z poznaną w Gdańsku Marią z d. Mańkowską (1 VIII 1909 – 6 VII 1999 Gdańsk), z którą doczekał się córki Bożeny. Mieszkał w Oliwie przy ul. Kaprów 11. Kilka lat temu odsłonięto tam tablicę upamiętniającą tego zasłużonego mieszkańca Oliwy.

Zmarł 6 X 1995 r. Spoczął na oliwskim cmentarzu. Po śmierci został patronem ulicy w gdańskiej dzielnicy Kokoszki, alei w Parku Północnym w Sopocie, boiska przy ul. Kościerskiej w Oliwie, Koła Przewodników Miejskich i Terenowych przy Oddziale Gdańskim PTTK oraz jednego z gdańskich tramwajów.

Wspomnienie o Franciszku Mamuszce napisałam korzystając z:

• „Encyklopedii Gdańskiej”
• Wikipedii
• https://historia-oliwy.kochamgdansk.pl/o_mamuszka.html) Natalia Gromow, „Wspomnienie o Franciszku Mamuszce”
• www.dawnaoliwa.pl fragmenty wspomnień Jerzego Stankiewicza: Spotkania z zabytkami – kwartalnik popularnonaukowy, nr 4/1983
• http://www.aasus.idl.pl/webski/wp-content/uploads/2015/01/historia-szkoly-calosc.pdf Józefa Błażej  „Z kart historii szkolnictwa podstawowego w Ryglicach”
• https://audiovis.nac.gov.pl

Maria Sadurska