Ich domem rodzinnym było Wilno
„Umierali, umierają, umierać będą,/ jak żyć będą i żyją i żyli./ Długo rosną – i ścielą się grzędą/ groby tych, co się pracą trudzili./ A potężny to szlak, pełen siły”… (Leopold Staff, fragment wiersza „Droga”).
W czasie swych wędrówek po różnych cmentarzach zwracam uwagę na inskrypcje umieszczone na pomnikach nagrobnych, które pozwalają uchylić rąbka tajemnicy kim był zmarły: nauczycielem, wykładowcą akademickim, artystą malarzem, aktorem, kapitanem statku…
Niedawno na Cmentarzu Katolickim w Sopocie zwróciłam uwagę na grób z inskrypcją „Harcmistrzynie”. Zostały w nim pochowane Wacława Fleury i Antonina Świdzińska. Ich nazwiska niestety nic mi nie mówiły. Postanowiłam rozszyfrować tę zagadkę i dowiedzieć się czegoś więcej na ich temat. Czułam podświadomie, że warto. I nie myliłam się.
Wacława Fleury urodziła się w Wilnie 28 IX 1888 r. Była jedną z pięciorga dzieci Stanisława Filiberta Fleury uważanego za pioniera fotografii artystycznej w Wilnie, będącego również znanym malarzem i jego żony Felicji.
Stanisław Filibert Fleury (1858 – 1915) był znaną postacią w środowisku artystycznym Wilna przełomu XIX i XX w. Wywodził się z rodziny o korzeniach francuskich. Jego pradziadek Filip de Fleury (1745 – 1811) przybył na ziemie polskie z Francji. Został fligeladiutantem (czyli adiutantem pobocznym) Stanisława Augusta Poniatowskiego. W Wilnie najprawdopodobniej osiadł syn Filipa, Marcin de Fleury.
Stanisław urodził się w Papajach na Wileńszczyźnie. Kształcił się w gimnazjum w Wilnie, którego jednak nie ukończył z powodu trudnej sytuacji materialnej. Przez kilka lat uczęszczał do Wileńskiej Szkoły Rysunku, której założycielem, a następnie dyrektorem był rosyjski malarz Iwan Pietrowicz Trutniew (1827 – 1912). Za jego namową Fleury wysyłał swoje prace na różne konkursy oraz wystawy organizowane w Akademii Sztuk Pięknych w Petersburgu. Był wielokrotnie nagradzany, jednak sytuacja materialna nie pozwoliła mu na podjęcie studiów artystycznych.
Tajniki fotografii poznawał w wileńskim zakładzie fotograficznym Aleksandra Straussa – fotografa, malarza, zarazem scenografa i pedagoga. W 1885 r. Stanisław Fleury wraz z Ryszardem Baczańskim i Faustynem Łopatyńskim założył zakład fotograficzny pod nazwą „Fleury i Baczański”. Po kilku latach otworzył własne atelier przy ul. Wileńskiej 47. Mieszkał na Starym Mieście przy ul. Świętojańskiej.
Stanisław Filibert Fleury był fotografem dokumentalistą. Chętnie uwieczniał sceny z życia codziennego mieszkańców Wilna. Wilnianka Alina Kistowska wspominała: „Ludzie u niego to najczęściej przechodnie, chłopi, brodaty Sybirak z komentarzem, że w XIX w. z kościoła św. Jana po modlitwie na Anioł Pański 6 razy uderzono w dzwon, by modlić się za powstańców 1863 r.
Wilia to rzeka spławna; płynie po niej drzewo, tratwy, a koło Zielonego Mostu golasy zażywają kąpieli. Lud wędruje do Kalwarii, trudzi się na roli przy pomocy drewnianej sochy i krowy jako siły pociągowej. A mierniczy Giedroyć jedzie na inspekcje w teren kałamaszką i śmigłą łódką. Wszędzie pełno poczciwych brodaczy. Babka zielarka oferuje zioła, przekupień z tacą kusi cukrowymi barankami w centrum miasta.
Architektura u Fleury to fragmenty ulic, kościołów; jest też obelisk z popiersiem Puszkina. A ludzie na zdjęciach z albumu S. F1eury to jego rodzina, przyjaciele”. (A. Kistowska, „Wilno pieszczota pięknej natury…O albumie Wilno i Wileńszczyzna na przełomie wieków w fotografii Stanisława Filiberta Fleury”, Wileńskie Rozmaitości 2000 nr 3 (59) maj – czerwiec, https://kpbc.umk.pl/dlibra).
Stanisław Fleury wykonywał fotografie także na zlecenie Kongresu Archeologicznego w Wilnie oraz Akademii Umiejętności w Krakowie.
Wydawał pocztówki i ilustrował książki (np. „Kalwaria pod Wilnem” Emmy Jeleńskiej i „Katedra Wileńska” Władysława Zahorskiego). Współpracował z gazetami i czasopismami. Był prekursorem fotografii stereoskopowej – „odwzorowującej nie tylko kształt i kolor obiektów, ale także ich wzajemne zależności przestrzenne, odległość od obserwatora i głębię sceny” (Wikipedia).
Jak podaje Józef M. Poklewski „Fleury chętnie opracowywał też dekoracje i oprawy plastyczne różnych imprez publicznych, bazarów, akademii patriotycznych, tworzył także żywe obrazy. Za swój wielki sukces artystyczny uważał Fleury zamieszczenie w jakimś rosyjskim miesięczniku >jeszcze głęboko w XIX w.< rysunku zatytułowanego najprawdopodobniej >Opuszczona<. Jak wspomniał Cat [Stanisław Cat Mackiewicz – przyp. aut.] rysunek ów robił wielkie wrażenie nie tylko na autorze, ale także i na czytelnikach, gdyż >była tam dziewczyna ośnieżona i owiana wiatrem, schylona pod nadmiarem nieszczęścia” (https://kpbc.umk.pl/dlibra).
Zgodnie z relacją Stanisława Cata Mackiewicza „Pan Fleury był dosyć opryskliwy przy wykonywaniu swego zawodu. Podobno jednej damie, która skarżyła się na nieudaną fotografię powiedział otwarcie: >Pani sama jest straszydło, a skarży się na to, że wygląda jak straszydło<” (J. M. Poklewski, „Polskie życie artystyczne w międzywojennym Wilnie”).
W malarstwie Stanisław Fleury posługiwał się najczęściej akwarelą, rzadziej gwaszem i techniką olejną. Chętnie też rysował piórkiem.
Zmarł 21 IV 1915 r. Został pochowany na Cmentarzu Bernardyńskim w Wilnie. Jego spuścizna artystyczna przechowywana jest w Wilnie w Muzeum Narodowym i Bibliotece Akademii Nauk (dawnej Bibliotece Wróblewskich). W zbiorach Muzeum Narodowego w Gdańsku znajduje się ok. pięciuset fotografii tegoż artysty.
Wacława Fleury odziedziczyła po swym ojcu talent plastyczny. W latach 1907 – 1908 uczyła się w Wileńskiej Szkole Rysunku, następnie w Szkole Rysunku Towarzystwa Zachęty Sztuk Pięknych, a w latach 1909 – 1917 – w Cesarskiej Akademii Sztuk Pięknych w Petersburgu m. in. pod kierunkiem znanego rosyjskiego malarza Mikołaja Samokisza (1860 – 1844). Mieszkając w Petersburgu przez pewien czas uczyła w polskiej szkole.
Po powrocie do swego rodzinnego miasta pracowała w szkolnictwie. Została dyrektorką Szkoły Powszechnej nr 22 „Świt” (przy ul. Mała Pohulanka 8, potem 4) prowadzonej przez Sekcję Wychowania Towarzystwa Opieki nad Dziećmi. W placówce tej od 1927 r. uczyła Antonina Świdzińska, o której będzie mowa w dalszej części artykułu. Wacława Fleury nie porzuciła pracy twórczej. Malowała kompozycje batalistyczne, portrety, obrazy o tematyce religijnej. Była również ilustratorką książek.
Należała do Wileńskiego Towarzystwa Artystów Plastyków, brała udział w wystawach dzieł sztuki i rzemiosła artystycznego. Należała do harcerstwa. W czasie II wojny światowej pracowała w szkole powszechnej przy ul. Krakowskiej na Śnipiszkach. Jedną z jej uczennic była wspomniana już Alina Kistowska, która Wacławę Fleury wspominała następująco: „Zjawiła się wśród pierwszaków jako egzotyczna postać w zamaszystej pelerynie i powłóczystej spódnicy z ćwikierem [binoklami – przyp. aut.] na nosie – ponadczasowa dama, absolwentka Sztuk Pięknych w Petersburgu. Był rok 1941. Na przekór wiatrom historii podarowała nam – pierwszakom albumiki z wymalowanymi krasnalami”.
Wacława Fleury po wybuchu wojny włączyła się w działalność konspiracyjną, należała do ZWZ, następnie AK, Okręg Wilno. Po wojnie zamieszkała w Sopocie, pracowała w szkolnictwie, kierowała biblioteką parafialną. Na prośbę Antoniny Świdzińskiej, która na przełomie lat 50. i 60. mieszkała w Wielbarku, Fleury namalowała do tamtejszego kościoła obraz „Jezusa Boleściwego”.
Zmarła 10 V 1983 r. Spoczęła na Cmentarzu Katolickim w Sopocie w tym samym grobie, w którym kilkanaście lat wcześniej została pochowana Antonina Świdzińska.
Antonina Świdzińska była nauczycielką, organizatorką ruchu harcerskiego na Wileńszczyźnie, harcmistrzynią, komendantką Wileńskiej Chorągwi Harcerek, a w czasie II wojny światowej – żołnierzem AK.
Urodziła się 18 V 1891 r. w Gierwałtach w dawnym województwie wileńskim. Swą edukację rozpoczęła w Wilnie w tajnej prywatnej polskiej szkole Walerii Gieczewskiej. Następnie kształciła się w Warszawie w szkole Wiktorii Jędryczkowskiej, po której ukończeniu w 1910 r. otrzymała „cenzus freblanki”, używając współczesnego słownictwa zdobyła uprawnienia przedszkolanki. W tym samym roku została zatrudniona w tej szkole jako nauczycielka.
Od wczesnej młodości udzielała się społecznie. Na przełomie 1911/ 1912 r. wstąpiła do konspiracyjnej organizacji „Młode Polki”, przekształconej wkrótce w tajne harcerstwo. W 1914 r. sama zorganizowała tajną drużynę harcerską. Po zakończeniu I wojny światowej kierowała internatem dziewcząt w Towarzystwie Pomocy Ofiarom Wojny. Owa placówka stała się miejscem zaopatrzenia WP w artykuły pierwszej potrzeby.
W 1919 r. Świdzińska ukończyła w Warszawie Wyższy Kurs Nauczycielski. Wróciła do Wilna, kontynuowała pracę w ZHP. W 1920 r. została komendantką pogotowia w harcerstwie. Nadzorowała pracę dziewcząt wspomagających polskich żołnierzy. Utworzyła referat zuchowy, którym kierowała do 1939 r. Organizowała gromady zuchowe, kształciła drużynowe zuchów, opracowywała metody pracy. Prowadziła 8. Drużynę Żeńską. W 1930 r. została komendantką Wileńskiej Chorągwi Harcerek.
W 1937 r. uczestniczyła w konferencji skautowej zorganizowanej w Międzynarodowym Ośrodku Harcerek w Adelboden w Szwajcarii, w czasie której przedstawiła dorobek polskich harcerzy w pracy z zuchami. Jednocześnie starała się uzupełniać kwalifikacje zawodowe. W 1925 r. wyjechała na studia do Warszawy. W roku akademickim 1925/ 1926 pod kierunkiem Jana Żabińskiego, Gustawa Wudtkego i Gajówny studiowała na Uniwersytecie Warszawskim przyrodę i geografię.
Po powrocie do Wilna została dyrektorką Szkoły Powszechnej nr 2 przy ul. Jasnej 37. W roku szkolnym 1927/ 1928 rozpoczęła pracę w Szkole nr 22 „Świt” (której dyrektorką była Wacława Fleury); szkoła ta dawała „swobodę eksperymentowania w zakresie metod nauczania” (Irena Okulewicz, biogram A. Świdzińskiej).
W 1928 r. Antonina Świdzińska wzięła udział w Kongresie Nowoczesnego Nauczania w Helsingør w Danii, w czasie którego zapoznała się z systemem daltońskim. Polegał on na nowoczesnych, jak na owe czasy metodach nauczania; został opracowany przez amerykańską nauczycielkę ze szkoły w Dalton, Helen Parkhurst. „Daltoński plan laboratoryjny polegał między innymi na tym, że to głównie dzieci były odpowiedzialne za swoją edukację. Uczniowie zdobywali wiedzę poprzez eksperymentowanie i naturalną ciekawość świata, a nie dzięki wykładom prowadzonym przez nauczyciela”.
Świdzińska po powrocie do Wilna postanowiła zmodyfikować system nauczania w szkole, w której pracowała w oparciu o metody zaprezentowane w czasie kongresu w Danii. Zgodnie z opracowaną przez nią nową koncepcją „pracę wychowawczą oparto na metodach harcerskich, na pracy w małych grupach: zastępach, które dobrowolnie podejmowały się różnych prac na terenie szkoły i same kontrolowały wykonanie tych prac”. Innowacyjne metody nauczania zaczęły szybko przynosić efekty. Szkoła ta stała się „przodującą placówką w całej Polsce, zwiedzaną przez nauczycieli” (I. Okulewicz, biogram A. Świdzińskiej).
Po zajęciu Wilna przez Niemców w 1941 r. w szkołach powszechnych zostały zlikwidowane klasy V – VIII. Antonina Świdzińska zajęła się wówczas tajnym nauczaniem. Współpracowała z ZWZ, następnie z AK Okręg Wilno. Była sanitariuszką, pełniła również funkcję dowódcy kompanii kobiet łączniczek w 1 pułku „Chrobry”. W jej mieszkaniu w Wilnie przy ul. Kalwaryjskiej znajdował się punkt pierwszej pomocy. Udzielała w nim schronienia rannym i chorym partyzantom.
Za działalność w AK została aresztowana przez NKWD 11 VII 1946 r. Otrzymała wyrok dziesięciu lat więzienia. Została wywieziona do Spassk – Dalnij (miejscowości oddalonej 243 km od Władywostoku) w Kraju Nadmorskim. W maju 1956 r. odzyskała wolność, zamieszkała w Polsce.
We wrześniu 1956 r. rozpoczęła pracę w szkole w Wielbarku w ob. województwie warmińsko – mazurskim. Przystąpiła do pracy w ZHP. W szkole, w której pracowała zorganizowała gromady zuchowe. W październiku tegoż roku na Walnym Zjeździe Harcerskim na Warmii została mianowana Harcerką Rzeczypospolitej. Pięć lat później przeszła na emeryturę. Zamieszkała w Sopocie u Władysławy Fleury.
Tam zmarła 22 IX 1966 r. Dwa lata później została odznaczona Krzyżem Armii Krajowej; nr legitymacji 2748 wydana w Londynie, podpisana przez K. Ziemskiego ps. „Wachnowski” – zastępcę dowódcy wileńskiego korpusu AK.
Powyższy artykuł napisałam korzystając z:
- https://baza.muzeum-ak.pl
- https://kresy.genealodzy.pl/nazwy_ulic_Wilno.html
- https://polska-poezja.com
- https://sjp.pwn.pl
- https://kpbc.umk.pl/dlibra „Polskie życie artystyczne w międzywojennym Wilnie” Marian Poklewski, Wydawnictwo UMK; Alina Kistowska, „Wilno pieszczota pięknej natury… O albumie Wilno i Wileńszczyzna na przełomie wieków w fotografii Stanisława Filiberta Fleury”, Wileńskie Rozmaitości 2000 nr 3 (59) maj – czerwiec
- https://kurierwilenski.lt/2024/04/19
- https://bibliotekacyfrowa.eu/dlibra Wileńskie Rozmaitości 1999 nr 3 (53) maj-czerwiec „Ewa Makowska – Gulbinowa” z serii „Sylwetki wileńskie” Towarzystwo Miłośników Wilna i Ziemi Wileńskiej – oddział w Bydgoszczy. Aut. Irena Okulewicz; Wileńskie Rozmaitości 2002 nr 5 (73) wrzesień-październik Tadeusz Kowzan „Francuzi i język francuski w Wilnie od XV do XX stulecia” cz. 3, Zofia Zygmuntowicz Ankieta „Słownika Polski Walczącej na Kresach Północno – Wschodnich II RP”, List Krystyny Kurto w sprawie Antoniny Świdzińskiej; Irena Okulewicz, biogram Antoniny Świdzińskiej
- https://sonus.edu.pl/ Plan daltoński – na czym polega daltońska metoda nauczania
- Wikipedii
- https://audiovis.nac.gov.pl
