Prawa ludzkiej głupoty – sprawdź, w którym kwadracie jesteś

W której kategorii  ludzkości się znajdujesz? Inteligentny, naiwny, głupi, czy bandyta? Zapewne w pierwszej?

Carlo Maria Cipolla był włoskim historykiem gospodarczym, a także członkiem Amerykańskiej Akademii Sztuk i Nauk oraz Amerykańskiego Towarzystwa Filozoficznego. Studiował nauki polityczne i ekonomię w Pawii, potem w Paryżu i Londynie. Wykładał historię gospodarczą we włoskich uniwersytetach, aż w 1953 dostał profesurę w Berkeley w Kalifornii. Wydał wiele książek, a w latach 1973 i 1976  krążyły po znajomych jego dwa żartobliwe  eseje, które opublikowano w 1988 pod tytułem „Wesoły, ale nie za bardzo” (Allegro, ma non troppo).

Pierwszy esej, zatytułowany „Rola przypraw (a w szczególności czarnego pieprzu) w rozwoju gospodarczym średniowiecza” przywoływał związki między importem przypraw a ekspansją demograficzną w późnym średniowieczu. Czarny pieprz wystąpił tu w roli afrodyzjaku. Drugi esej „Podstawowe prawa ludzkiej głupoty” mówił o… głupocie. I tym esejem się zajmę. Doczekał się on rozpraw naukowych i w sumie ten  żart aż takim żartem nie jest.

Cipolla sformułował pięć podstawowych praw ludzkiej głupoty:

1. Zawsze i nieuchronnie wszyscy zaniżają liczbę głupich jednostek krążących po świecie.
2. Prawdopodobieństwo, że dana osoba będzie głupia, jest niezależne od jakichkolwiek innych cech tej osoby.
3. Głupim człowiekiem jest osoba, która czyni szkody innej osobie lub grupie osób, nie czerpiąc z tego żadnych korzyści, a nawet ponosząc straty.
4. Ludzie niegłupi zawsze lekceważą szkodliwą siłę głupich jednostek. W szczególności ludzie niegłupi stale zapominają, że w każdym czasie, miejscu i w każdych okolicznościach  kontakty z głupimi ludźmi zawsze okazują się kosztownym błędem.
5. Głupi człowiek jest najniebezpieczniejszym typem człowieka.

Z  trzeciego prawa wynika, że przy badaniu zachowań ludzkich należy wziąć pod uwagę dwa czynniki:

• Korzyści i straty, jakie jednostki sobie robią.
• Korzyści i straty, jakie jednostki wyrządzają innym.

Żeby to zrozumieć, Cipolla podzielił ludzi na cztery kategorie i umieścił ich na dwóch osiach, w centrum umieścił ludzi nieskutecznych:

Na osi poziomej diagramu znajdują się zalety/wady dla jednostki wynikające z określonego działania; na osi pionowej znajdują się zalety/wady dla innych, wynikające z tego samego działania.

1.  Lewy górny róg – ludzie bezradni, naiwni, nieszczęśnicy; przyczyniają się do rozwoju społeczeństwa, ale są przez nie wykorzystywani; im bardziej są naiwni (przesuwają się w lewo), tym bardziej doświadczają strat własnych (losses to themselves). Wszyscy na nich korzystają.
2. Prawy górny róg – ludzie inteligentni, rozsądni; przyczyniają się do rozwoju społeczeństwa i wykorzystują swój wkład dla osobistych korzyści.
3. Lewy dolny róg – ludzie głupi;  działają wbrew swoim i cudzym interesom; nie tylko oni sami tracą na swoich działaniach, to jeszcze tracą wszyscy dookoła.
4. Prawy dolny róg – bandyci (ale w szerokim pojęciu, tacy rabusie cudzej własności i praw, rozbójnicy); dążą do własnych korzyści, nawet jeśli szkodzą innym i całemu społeczeństwu. W tej grupie są również wszyscy socjopaci, psychopaci, ludzie żerujący na innych i dbający tylko o siebie.

Innymi słowy, działania Inteligentnych przynoszą korzyści osobie działającej, ale także innym. Działania Głupich szkodzą im samym oraz innym. Działania Naiwnych szkodzą im samym, ale przynoszą korzyści społeczeństwu, a działania Bandytów przynoszą korzyści tylko im samym, a szkodzą innym. W różnym natężeniu oczywiście.

Diagram można dodatkowo wykorzystać do zdefiniowania tak zwanych „półgłupich” działań. Gdy poprowadzimy przekątną przez dwie ćwiartki (Naiwnych i Bandytów), to wszystkie działania poniżej linii w tych ćwiartkach będą półgłupie. Na przykład działanie osoby B w określonym miejscu ćwiartki bandyckiej  powoduje  duże szkody dla innych przy niewielkiej korzyści osobistej. Jest to działanie półgłupie (lub prawie głupie), bo chociażby ta osoba miała duże korzyści własne, ale nie – korzyści ma byle jakie, a szkody wyrządzone innym olbrzymie. Podobnie z Naiwnym, który nie ma  żadnych własnych korzyści, ale i społeczeństwo niewiele go wykorzystuje.

Można też powiedzieć, że współrzędne dzielą ludzi w zależności od ich rozsądku (inteligencji) na osi poziomej i dobroczynności na osi pionowej. Co do głupców – nie chodzi o złośliwości i obrażanie, ale o osoby, które nie potrafią przewidzieć skutków własnych działań, jak Cipolla piłujący gałąź, na której siedzi. To ludzie najbardziej niebezpieczni, ponieważ działają nieracjonalnie i są nieprzewidywalni. Ludzie inteligentni przewidzą zachowania bandytów, ale nie przewidzą, co zrobi głupiec.

Teoria Cipolli o „Podstawowych prawach ludzkiej głupoty” stała się światowym fenomenem. Mimo swojej żartobliwości esej stał się przedmiotem poważnych analiz naukowych w dziedzinie socjologii i ekonomii. Badacze wykorzystują model Cipolli do analizy dynamiki zachowań społecznych oraz wpływu irracjonalności na systemy gospodarcze. Teoria jest regularnie przywoływana w kontekście współczesnych zjawisk politycznych i społecznych jako narzędzie do zrozumienia, dlaczego nawet w dobie powszechnego wykształcenia „głupota” pozostaje tak potężną siłą.

No, więc, drodzy Państwo, w którym kwadracie umieścicie siebie, swoich przyjaciół i nie-przyjaciół? A polskich i europejskich polityków?

Anna Pisarska