Lis Augustyn – jeden z obrońców Poczty Polskiej

Jednym z trzydziestu ośmiu obrońców Poczty Polskiej rozstrzelanych 5 X 1939 r. na terenie strzelnicy na gdańskiej Zaspie był Augustyn Lis. Miejsce pochówku jego i pozostałych,  zamordowanych wtedy pocztowców odnaleziono dopiero w sierpniu 1991 r.

5 IV 1992 r. ekshumowane szczątki uroczyście złożono na gdańskim Cmentarzu Ofiar Hitleryzmu przy ul. Chrobrego. 29 VIII 1993 r. odsłonięto w tym miejscu pomnik nagrobny, na którym umieszczono tablice z nazwiskami wszystkich ofiar tej egzekucji.

Augustyn Lis urodził się 28 XI 1900 r. w Załakowie niedaleko Kartuz. Był synem Augustyna Franciszka Lisa vel Vossa / Vohsa (18 XI 1864 Drozdowo koło Gowidlina – 30 V 1954 Gdańsk – Oliwa) i Marianny vel Franciszki z domu Daleki, primo voto Termann (ur. 25 VIII 1855 Załakowo).

Miał liczne rodzeństwo –

• trzech braci: Jana (ur. 26 VI 1889 r. Załakowo), Konrada (20 XI 1890 r. Załakowo – 28 I 1895 r. Załakowo) i Waleriana vel Walerego (16 VII 1898 Załakowo – ok. 1940 r.)
• i cztery siostry: Waleskę (21 X 1892 Załakowo – 1986 r. Gdańsk), Annę (22 VII 1894 r. Załakowo – 1930 r. Galloway, Marathon County, Wisconsin, USA), Paulinę (ur. 19 IX 1896 r. Załakowo) i Matyldę,  siostrę przyrodnią (ur. 28 VI 1881 Załakowo).

Augustyn Lis ożenił się z pochodzącą z Chełmży Martą z domu Jadzińską (13 VI 1906 r. – 11 VIII 1992 r.), ekspedientką, córką Józefa i Marty z domu Głowackiej. Augustyn i Marta pobrali się w Sopocie w sierpniu 1930 r. Zamieszkali w dawnych koszarach w Nowym Porcie (Neufahrwasser – Kaserne) przy Hindersinstrasse 2 (ob. ul. Kasztanowa). Doczekali się dwóch synów: Zygmunta i Zbigniewa oraz trzech córek Janiny i bliźniaczek Krystyny i Reginy (urodzonych tuż po wybuchu II wojny światowej).

Augustyn Lis pracował w Polskim Urzędzie Pocztowo – Telegraficznym Gdańsk 1 przy Heveliusplatz (ob. pl. Obrońców Poczty Polskiej nr 1 – 2) najpierw jako woźny, następnie jako starszy pocztylion. W 1937 r. zdał egzamin podstawowy dla praktykantów z wykształceniem powszechnym w dziale służby pocztowo – telekomunikacyjnej.

1 IX 1939 r. uczestniczył w obronie Poczty Polskiej. Tego dnia wieczorem, po ogłoszeniu przez pocztowców kapitulacji, (wraz z czterdziestoma trzema obrońcami) dostał się do niewoli. Więziony był najpierw w gmachu Prezydium Policji przy Karrenwall 6 (ob. ul. Okopowa 9), potem w kazamatach byłych koszar na Biskupiej Górce (Bischofsberg – Kaserne).

8 IX 1939 r. dwudziestu ośmiu pocztowców, w tym Augustyna Lisa postawiono przed Wojennym Sądem Polowym Grupy Eberhardta (pod przewodnictwem wiceprezydenta Sądu Najwyższego II WMG Kurta Bode) w budynku sądu krajowego przy Neugarten 31 / 33 (ul. Nowe Ogrody). Wszyscy zostali skazani na śmierć poprzez rozstrzelanie. Wyrok wykonano 5 X o godz. 6.15. na terenie ówczesnej strzelnicy na Zaspie (przy ob. przy al. Jana Pawła II). Egzekucję wykonał wydzielony oddział Wachsturmbann Eimann SS (jednostka SS do zadań specjalnych) pod dowództwem Maxa Pauly’ego (komendanta KL Stutthof). Jak już wspomniałam, ciała rozstrzelanych umieszczono w zbiorowej mogile, odnalezionej dopiero w sierpniu 1991 r.

4 IV 1992 r. ich prochy wystawiono na widok publiczny w gdańskim kościele św. Brygidy. Następnego dnia złożono uroczyście na Cmentarzu Ofiar Hitleryzmu przy ul. Chrobrego. Rok później odsłonięto w tym miejscu pomnik nagrobny wykonany wg projektu Małgorzaty Bohr – Szymaniak.

29 VIII 1992 r. w miejscu pierwotnej zbiorowej mogiły pocztowców na gdańskiej Zaspie odsłonięto pomnik „W hołdzie bohaterom” autorstwa rzeźbiarza Józefa Fuksia. Na tym pomniku (wykonanym z głazu narzutowego) umieszczono tablicę z brązu z następującym napisem: „W tym miejscu odnaleziono/ w dniu 28. 08 . 1991 r./ szczątki 38 obrońców/ Poczty Polskiej w Gdańsku/ którzy zostali rozstrzelani/ przez hitlerowców/ w dniu 5. 10. 1939 r.

1 IX 1957 przy głównym wejściu do dawnego budynku Urzędu Pocztowo – Telegraficznego (ob. siedziba Urzędu Pocztowego Gdańsk 1) przy pl. Obrońców Poczty Polskiej 1 / 2 odsłonięto tablice pamiątkowe zawierające opis tragicznych wydarzeń z 1 IX 1939 r. oraz nazwiska poległych pocztowców. W 1979 r. tablice odnowiono z błędami m. in. w nazwiskach obrońców i wieku niektórych z nich. W 2018 r. zastąpiono je nowymi. 25 V 1998 r. Sąd Krajowy w Lubece formalnie uniewinnił i zrehabilitował wszystkich obrońców Poczty Polskiej w Gdańsku.

Lis Augustyn w 1971 r. został pośmiertnie odznaczony przez Augusta Zaleskiego, prezydenta RP na uchodźstwie Orderem Virtuti Militari, a w 1990 r. Krzyżem Walecznych przez prezydenta Wojciecha Jaruzelskiego. 21 V 1998 r. wraz z pozostałymi pocztowcami otrzymał tytuł honorowego obywatela miasta Gdańska. Upamiętniony na tablicy przy wejściu do historycznego budynku poczty przy pl. Obrońców Poczty Polskiej 1/2.

Siostra Augustyna Lisa, Waleska po mężu Sawatzki, która zmarła w Gdańsku w 1986 r. została pochowana na cmentarzu w Oliwie (w grobie, w którym w 1954 r. został pochowany jej ojciec Augustyn Franciszek Lis).

Artykuł ten napisałam korzystając z:

• „Encyklopedii Gdańskiej”
• wyszukiwarki osób pochowanych na gdańskich cmentarzach www.cmentarze-gdanskie.pl

Maria Sadurska