Przemysław – wieś przygraniczna

Przemysław (Prenslaff albo Printzlaff) leżał na granicy ziem Krzyżaków i Świętopełka. To mała wieś, ale żuławska, naznaczona osadnictwem holenderskim.  We wczesnym średniowieczu była to osada, potem gród, ale szybko stracił na znaczeniu. Przemysław leżał po stronie krzyżackiej. W XVII wieku wieś została poważnie zniszczona w wojnach szwedzkich. Ostatecznie została ukształtowana przez osadników holenderskich w drugiej połowie XVII wieku.

Układ przestrzenny Przemysławia to ulicówka przywałowa. Właściwie nazwa wszystko mówi. Jednak krajobraz kulturowy szybko zanika. Na początku lat 90 było jeszcze 16 dawnych zagród, teraz tylko kilka. Zachowany jest rozłóg pól (czyli przestrzenne rozmieszczenie pól) i gdzieniegdzie starodrzew.

droga między Izbiskami a Przemysławiem, starodrzew
droga między Izbiskami a Przemysławiem, starodrzew

Na zdjęciu poniżej jest dawny dom z zagrody holenderskiej w typie wzdłużnym (langhof), ale budynki gospodarcze przylegające zostały rozebrane. Dom pochodzi z 1789 roku i sprawia wrażenie nowego, bo został gruntownie wyremontowany.

dom podcieniowy
dom podcieniowy

Ten dom pochodzi również z zagrody holenderskiej. Miał podcień, ale już go nie ma, bo został zamurowany, a właściwie omurowany. Dom usytuowany jest we wschodniej części wsi (jak wszystkie na tych zdjęciach).

dawna zagroda holenderska
dawna zagroda holenderska

I jeszcze jeden dom z zagrody holenderskiej w typie wzdłużnym. Budynki gospodarcze zostały rozebrane. W szczycie widać laubzekin, tj. taki wycięty ornament drewniany.

dawna zagroda holenderska
dawna zagroda holenderska

Tytułem uzupełnienia o zabudowie holenderskiej:

  • układ  wzdłużny typu I  – tzw. langhof
langhof
langhof
  • układ  kątowy ze skrzydłem bocznym typu L – tzw. winkelhof
winkelhof
winkelhof
  • układ  krzyżowy z dwoma przeciwległymi skrzydłami bocznymi typu T – tzw. kreuzhof
kreuzhof
kreuzhof

Domy holenderskie podlegały ewolucji i stopniowo przylegające budynki gospodarcze znikały, rozdzielały się, a sam dom mieszkalny zaczął dorabiać się przybudówek (podcieni).  Jednak podcienie nie są wynalazkiem holenderskim ani mennonickim.

Rysunki domów są autorstwa Otto Kloeppela, z książki (nomen omen ;))  Przemysława Szafrana “Żuławy Gdańskie w XVII wieku. Studium z dziejów społecznych i gospodarczych”.

Anna Pisarska-Umańska

Dodaj komentarz

Twój adres email nie zostanie opublikowany. Pola, których wypełnienie jest wymagane, są oznaczone symbolem *