I niech w dziarskim chórze dusza wzleci w słowie

0 Comments Adam Ludwig, cmentarz Srebrzysko, dwudziestolecie międzywojenne, II wojna światowa, Lwów, Teatr Miejski we Lwowie, Wanda Hendrich, Wilno Maria 13 grudnia 2025

Na gdańskim cmentarzu Srebrzysko spoczywają obok siebie: śpiewaczka operowa, zarazem nauczycielka śpiewu Wanda Hendrich (Ludwig) i jej mąż Adam Ludwig, śpiewak i reżyser spektakli operowych, również pedagog. Małżonkowie przybyli do Gdańska z Wilna w 1945 r. Z naszym miastem związali swe powojenne losy.

Cytat, który umieściłam w tytule pochodzi z mazura z opery „Straszny dwór” Stanisława Moniuszki.

Wanda Hendrich była drugą żoną Adama Ludwiga (pierwszą była Stanisława Dobrzańska, córka komediopisarza, aktora i reżysera Stanisława Dobrzańskiego). W jej bogatym repertuarze operowym były m. in. partie: Małgorzaty („Faust” Charles’ a Gounoda), Mimi („Cyganieria” Giacoma Pucciniego), Gildy („Rigoletto” Giuseppe Verdiego), Leonory („Trubadur” Giuseppe Verdiego), Halki („Halka” Stanisława Moniuszki), Antoniny („Opowieści Hoffmanna” Jacques’ a Offenbacha) i Frasquity („Carmen” Georges’ a Bizeta).

Wanda Hendrich w 1908 r. „Nowości Illustrowane” , domena publiczna

Artystka urodziła się we Lwowie 3 V 1885 r. w rodzinie Mariana i Domiceli Hendrich. Od dzieciństwa przejawiała zdolności muzyczne. W 1905 r. ukończyła lwowskie Konserwatorium Muzyczne. Jesienią tegoż roku wystąpiła na koncercie w Krakowie. W grudniu zadebiutowała w Operze Lwowskiej (właśc. Teatrze Miejskim) partią Micaeli w operze „Carmen” Georges’ a Bizeta. Do zespołu opery lwowskiej została w pełni zaangażowana dopiero w sezonie 1907 / 1908.

Teatr Wielki (Miejski) we Lwowie. Koncern Ilustrowany Kurier Codzienny – Archiwum Ilustracji

Poznała wtedy Adama Ludwiga, który występował tam z przerwami od 1900 r. Pracował również jako pedagog w lwowskim liceum muzycznym. Adam Ludwig urodził się w 1875 r. w Tarnopolu. Był absolwentem Wydziału Prawa Uniwersytetu Lwowskiego. W dzieciństwie uczył się gry na skrzypcach. W wieku dwudziestu jeden lat po raz pierwszy wystąpił publicznie jako śpiewak. Dwa lata później wyjechał do Drezna, gdzie uczył się śpiewu w szkole A. i A. Souvestre’ ów.

W 1900 r. wystąpił na koncercie w Warszawie. W tym samym roku został zaangażowany do zespołu Teatru Miejskiego we Lwowie, gdzie debiutował w partiach Tonia („Pajace” Ruggera Leoncavalla) oraz Alfia („Rycerskość wieśniacza” Pietro Mascagniego). W tym samym roku wystąpił również w „Fauście” Charlesa Gounoda (śpiewał partię Walentego) i „Verbum nobile” Stanisława Moniuszki (w roli Stanisława).

We Lwowie wystąpił również w operach: „Carmen” Georges’ a Bizeta (Escamillo i Zuniga), „Rycerskość wieśniacza” Pietro Mascaniego (Alfio), „Lohengrin” Richarda Wagnera (Herold), „Manon” Jules’ a Masseneta (Bretigny), „Straszny dwór” Stanisława Moniuszki (Maciej), „Cyganeria” Giacomo Pucciniego (Schaunard), „Urwasi” Erazma Dłuskiego (Sawanares) i „Pan Wołodyjowski” Henryka Skirmuntta (Wołodyjowski).

Teatr Polski w Poznaniu. „Nowości Illustrowane” 8/1907. Domena publiczna.

W 1902 r. odszedł z zespołu lwowskiego teatru na skutek konfliktu z dyrektorem Tadeuszem Pawlikowskim. Wyjechał wtedy do Pragi. Tam kontynuował naukę gry na skrzypcach i śpiewu (pod kierunkiem czeskiego kompozytora i pedagoga Josefa Foerstera). Latem 1903 r. przebywał w Krakowie, gdzie brał udział w zorganizowanym przez Ludwika Hellera sezonie operowym. W tym czasie napisał broszurę pt. „W obronie bytu polskiej opery” (wydaną w tym samym roku we Lwowie), w której podkreślał brak stałych podstaw dla rozwoju opery w Polsce. Zrezygnował wówczas z kariery scenicznej. Został dyrektorem powiatowej kasy chorych w Stanisławowie. W tym mieście zorganizował jeden z pierwszych w Polsce chórów robotniczych.

Zaangażował się w działalność polityczną. Został członkiem Polskiej Partii Socjalno – Demokratycznej Galicji i Śląska Cieszyńskiego. Organizował strajki robotników i rzemieślników, co przypłacił ośmioma procesami politycznymi. W 1906 r. powrócił do pracy w teatrze. Przez trzy lata występował w Teatrze Miejskim we Lwowie, brał udział w wyjazdach zespołu do Krakowa. Jak wspomniałam podjął również pracę w lwowskim liceum muzycznym.

W tym czasie związał się z Wandą Hendrich, z którą w 1909 r. wyjechał do Poznania. W sezonie 1909 / 1910 oboje występowali w tamtejszym Teatrze Polskim. Adam Ludwig pracował tam również jako reżyser. Po raz pierwszy w tym mieście wystawił „Straszny dwór” Stanisława Moniuszki.

W 1911 r. małżonkowie zamieszkali w Krakowie. Wanda Hendrich została zatrudniona w tamtejszym Konserwatorium Muzycznym, w którym pracowała do 1920 r. Jej mąż od 1913 r. prowadził tam zajęcia w klasie wokalnej. Wanda poza tym występowała jako śpiewaczka w innych miastach: Warszawie, Lwowie, Budapeszcie i Salzburgu.

Adam Ludwig latem 1913 r. brał udział w gościnnych występach opery lwowskiej w Krakowie. Przyczynił się do utworzenia Krakowskiego Towarzystwa Operowego (KTO); był reżyserem kilku przedstawień organizowanych przez to Towarzystwo (np. „Halki” i „Verbum nobile”). Występował też jako śpiewak. W czasie I wojny światowej pięciokrotnie występował w Mozarteum (Konserwatorium Muzycznym) w Salzburgu. W 1918 r. utworzył w Krakowie chór „Lutnia Robotnicza”, którego został dyrygentem.

Teatr na Pohulance w Wilnie. Koncern Ilustrowany Kurier Codzienny – Archiwum Ilustracji. https://audiovis.nac.gov.pl

Wanda Hendrich w sezonie 1919 / 1920 została zaangażowana do zespołu Teatru Powszechnego w Krakowie, w którym jej mąż pracował jako reżyser przedstawień operowych. W tym czasie Adam Ludwig występował też jako śpiewak w innych miastach, w tym w Gdańsku. Po swoim występie 29 VIII 1920 r. w Teatrze Wielkim w Poznaniu w operze „Halka” (w partii Janusza) otrzymał tam propozycję pracy. Wtedy oboje z Wandą przeprowadzili się do Poznania.

W 1922 r. zamieszkali w Wilnie. Wanda występowała tam w Teatrze na Pohulance i w Teatrze Polskiego Radia. Została również zatrudniona w wileńskim Konserwatorium Muzycznym. Z kolei Adam pracował jako śpiewak i reżyser w Teatrze „Lutnia Wileńska”. Działał też jako pedagog, organizator życia muzycznego oraz krytyk teatralny. Mieszkając w Wilnie wykonywał partie barytonowe, m. in. Stanisława („Verbum nobile”), Macieja („Straszny dwór”), Walentego („Faust”), Amonatro („Aida”), Figaro („Cyrulik sewilski”), Escamillo („Carmen”), Marcelego („Cyganeria”). Reżyserował spektakle operowe m. in. „Cyrulika sewilskiego”, „Niziny”, „Sprzedaną narzeczoną”, „Walkirię”, „Lakme”, „Trubadura”, „Holendra tułacza”.

Synagoga przy ul. Partyzantów w Górnym Wrzeszczu — Synagoga – do 1998 r. siedziba gdańskiej Szkoły Muzycznej II stopnia przy ul. Partyzantów w Górnym Wrzeszczu

W latach 1926 – 1929 r. współpracował z wileńskim teatrem „Reduta” (założonym przez Juliusza Osterwę i Mieczysława Limanowskiego). Zorganizował w nim zespół operowy, z którym wystawił „Cyrulika Sewilskiego”. 3 XI 1928 r. wystąpił w roli Sancho Pansy (w operze „Rycerz z La Manchy” Tadeusza Łopalewskiego). W latach 30. pracował jako reżyser w Teatrze Miejskim w Wilnie, w którym również występował jako aktor.

Małżonkowie mieszkali w Wilnie końca II wojny światowej. W czasie wojny Adam Ludwig zorganizował w tym mieście konspiracyjne przedstawienie „Halki”. W 1945 r. przybyli do Gdańska. Oboje zaangażowali się w pracę w szkolnictwie muzycznym.

Adam Ludwig został zatrudniony w Miejskiej Średniej Szkole Muzycznej (od 1950 r. Państwowej Średniej Szkole Muzycznej) w Gdańsku, której siedziba mieściła się początkowo przy al. Zwycięstwa 33 (później przy tej samej ulicy pod nr 48), od 1951 do 1998 r. – przy ul. Partyzantów 7. Był również autorem utworów poetyckich, w tym kantaty pt. „Ponary” poświęconej martyrologii narodu żydowskiego. Adam Ludwig zmarł 31 VII 1952 r., a jego żona – 18 III 1961 r. Oboje zostali pochowani obok siebie na cmentarzu Srebrzysko.