Do szaleństwa zakochany w architekturze – Stanisław Noakowski

Jednym z patronów gdańskich ulic jest Stanisław Noakowski z zawodu architekt, z zamiłowania malarz, rysownik, a także historyk sztuki. Autor licznych projektów architektonicznych: dworków, pałacyków, mauzoleów parkowych, a także wnętrz np. kaplicy na zamku w Rapperswillu mieszczącej urnę z sercem Tadeusza Kościuszki. W projektach tych widoczny był przede wszystkim wpływ secesji.

Malarz i krytyk sztuki Tadeusz Pruszkowski nazwał Stanisława Noakowskiego „malarzem zakochanym do szaleństwa w architekturze”. Nie ma w tym żadnej przesady, bowiem architektura różnych epok i stylów była tematem jego jakże licznych prac malarskich, rysunków i szkiców. Posługiwał się akwarelą, tuszem i sepią. Ponadto „tworzył tak zwaną fantazję architektoniczną, czyli pokazywał jak mógłby wyglądać dowolny obiekt w każdej epoce” (Wikipedia). Jego prace charakteryzowało „bezbłędne rozplanowanie i ujęcie stosunków przestrzennych, umiejętność skrótu i syntezy, przy jednoczesnej dbałości o oddanie detalu” (https://artinfo.pl).

„Wierzył, że to właśnie w architekturze najlepiej wyraża się dusza narodu. Uważał, że rysując budowle, przedstawia się historię danej cywilizacji, a także jej charakter i naturę, dlatego jest ona najwymowniejszą ze sztuk” (Martyna Kliks, www.historiaposzukaj.pl). Projektował też exlibrisy.

Stanisław Noakowski urodził się 21 III 1867 r. w Nieszawie w ob. powiecie aleksandrowskim. Jego rodzicami byli Władysław Noakowski i Eleonora z d. Sandomierska. Władysław pracował jako rejent obwodu nieszawskiego. W młodości zajmował się tłumaczeniem tekstów pisarzy francuskich (z oryginału) i angielskich (z francuskiego). Był uzdolniony plastycznie, nieźle rysował. Zdolności plastyczne odziedziczyli po nim obaj jego synowie. Eleonora z kolei potrafiła zajmująco opowiadać.

Stanisław od najmłodszych lat chętnie rysował. „Bohaterami jego dziecięcych rysunków, zamiast zwierząt, roślin i ludzi, zostawały fasady, bryły i sklepienia. Był samoukiem, najczęściej rysował z natury i z pamięci.” (www.historiaposzukaj.pl). Jak zauważyła Martyna Kliks „z okien niewielkiego dziewiętnastowiecznego dworku w Nieszawie, w którym rodzina Noakowskich mieszkała w latach 1868 – 1877, a w którym obecnie mieści się Muzeum im. Stanisława Noakowskiego dobrze widać wieżę późnogotyckiego kościoła pod wezwaniem Świętej Jadwigi, budowli, od której zaczęła się fascynacja Noakowskiego architekturą. Oczarowanie przerodziło się w pasję, a przekazywanie jej kolejnym pokoleniom stało się życiową misją artysty, realizowaną z dużym powodzeniem”.

Stanisław kształcił się najpierw w sześcioklasowej szkole realnej we Włocławku. Zajęcia z rysunku prowadził tam Ludwik Bouchard – polski malarz (a także krytyk sztuki) pochodzenia francuskiego, który niewątpliwie przyczynił się do rozbudzenia pasji malarskiej swego utalentowanego ucznia.

Naukę kontynuował w gimnazjum w Łowiczu, po czym wyjechał na studia do Petersburga. Tam w 1886 r. został studentem wydziału architektury Cesarskiej Akademii Sztuk Pięknych. Dziewięć lat później jako stypendysta swojej Alma Mater odbył podróż studyjną po Europie, w czasie której zwiedzał m. in. Włochy i Francję.

Po uzyskaniu dyplomu ukończenia studiów w 1898 r. podjął starania o zatrudnienie na Politechnice Warszawskiej. Po otrzymaniu odpowiedzi odmownej wyjechał z powrotem do Rosji. Tam przyłączył się do nieformalnej grupy młodych rosyjskich artystów zgrupowanych wokół czasopisma „Świat Sztuki”. Mieszkając w Rosji utrzymywał również stałe kontakty z polskimi artystami. W 1908 r. został członkiem Towarzystwa Polskich Artystów „Sztuka”.

W 1899 r. podjął pracę jako kustosz w muzeum Stroganowskiej Szkoły Przemysłu Artystycznego w Moskwie, zwanej potocznie Stroganowką (ob. Moskiewski Państwowy Artystyczno – Przemysłowy Uniwersytet imienia S. G. Stroganowa). Była to jedna z najstarszych rosyjskich uczelni w dziedzinie sztuki użytkowej oraz projektowania przemysłowego. Została założona w 1825 r. przez Siergieja Grigoriewicza Stroganowa.

Z czasem Stanisław Noakowski został wykładowcą tej uczelni. Uczył kompozycji i historii sztuki. „Jego zajęcia były fascynującym widowiskiem, wykłady ilustrował bowiem szkicowanymi na żywo studiami obiektów, o których opowiadał” (www.historiaposzukaj.pl). Ilustracje te wykonywał kredą na tablicy. W 1906 r. przeprowadził się do Moskwy, gdzie podjął pracę na Wydziale Architektury Moskiewskiej Szkoły Sztuk Pięknych (ob. Moskiewska Uczelnia Malarstwa, Rzeźby i Architektury).

Czas wolny poświęcał na pracę twórczą. Uczestniczył w wystawach (np. w 1901 r. wystawił w Moskwie cykl rysunków zatytułowany „Stara Rosyjska Architektura”), brał udział w konkursach (np. w 1903 r. otrzymał II nagrodę w ogłoszonym w Moskwie konkursie na projekt pałacyku dla księcia P. P. Wolkońskiego). Prowadził również działalność odczytowo – popularyzatorską. W międzyczasie odbył dwie podróże zagraniczne: do Włoch i Grecji. Wielokrotnie też odwiedzał rodzinne strony.

Zajmował się też pracą publicystyczną. W 1912 r. wydał w Moskwie album pt. „Pomysły architektoniczne w stylach polskich”. W 1914 r. otrzymał tytuł honorowego członka Akademii Sztuk Pięknych w Petersburgu, a rok później został jej członkiem rzeczywistym.

W czasie I wojny światowej pod wpływem przerażających wiadomości napływających z domu, rzucił się w wir intensywnej pracy. „Jej owocem był imponujący cykl malarskich refleksji o architekturze polskiej, nazywany suitą polską”. (www.historiaposzukaj.pl).

W 1918 r. został przyjęty do Moskiewskiego Kolegium Plastycznego przy sekcji Sztuk Przedstawiających Ludowego Komisariatu Oświaty. Po odzyskaniu przez Polskę niepodległości wyjechał z Rosji. Zamieszkał w Warszawie. W 1919 r. został zatrudniony na Wydziale Architektury Politechniki Warszawskiej, gdzie początkowo wykładał historię sztuki, a następnie historię architektury i sztuki nowożytnej. Mianowano go wtedy profesorem zwyczajnym. W latach 1920 – 1921 oraz 1922 – 1923 pełnił funkcję dziekana Wydziału Architektury. W 1923 r. został dodatkowo wykładowcą historii sztuki warszawskiej Szkoły Sztuk Pięknych.

Jak zauważyła Teresa Gumołowska, prof. Noakowski przekazywał studentom nie tylko „swoje głębokie i niepospolite znawstwo stylów architektonicznych, ale jako architekt o niezwykłej wrażliwości na piękno w architekturze oraz fenomenalnej zdolności przenoszenia swych przeżyć architektoniczno – artystycznych w formie rysunkowych fantazji na papier, wykonując tysiące syntetycznych obrazów z tej dziedziny wzbudzał entuzjazm i przeświadczenie o wysokiej godności architekta”.

W tym samym roku za cykl rysunków z Wawelu otrzymał nagrodę Polskiej Akademii Umiejętności. Rok później został członkiem rzeczywistym Polskiego Instytutu Sztuk Pięknych w Krakowie. W tym samym roku został odznaczony Krzyżem Komandorskim Orderu Odrodzenia Polski, a w 1926 r. otrzymał Nagrodę Prezesa Rady Ministrów za całokształt twórczości. W dwudziestoleciu międzywojennym wystawiał swoje prace w kraju i za granicą, m. in. w Londynie, Paryżu, Pradze, Wiedniu, Budapeszcie, Amsterdamie.

Pod koniec życia zmagał się z różnymi poważnymi dolegliwościami, m. in. miał problemy ze wzrokiem. Dlatego często przebywał nad Świdrem koło Otwocka w domu wypoczynkowym Kasy Mianowskiego, tzw. Mądralinie. Nie zrezygnował jednak ani z pracy dydaktycznej, ani z udziału w życiu artystycznym.

Z wykonanych przez niego projektów architektonicznych na uwagę zasługują:

• kapliczka grobowa rodziny Koczubejów na cmentarzu Nowodziewiczym w Petersburgu (1888),
• kapliczka dla serca T. Kościuszki w Rapperswilu (1895),
• dwa nagrobki w katedrze włocławskiej biskupów: Aleksandra Kazimierza Bereśniewicza i Henryka Piotra Syreńskiego.

Stanisław Noakowski zmarł nagle 1 X 1928 r. Spoczął na Cmentarzu Powązkowskim w Warszawie. Parę lat później został patronem jednej z warszawskich ulic (po jej zachodniej stronie znajduje się kampus Politechniki Warszawskiej). W 1965 r. przy tej ulicy (na fasadzie domu pod nr 4) umieszczono tablicę upamiętniającą Stanisława Noakowskiego, odlaną z modelu gipsowego wykonanego przez 1939 r. przez Aleksandra Borawskiego.

W 1934 r. w Nieszawie otwarto muzeum, w którym zgromadzono zbiór pamiątek po zmarłym artyście. Do wybuchu II wojny światowej jego siedziba mieściła się na plebanii tamtejszej parafii św. Jadwigi. Od 1983 r. we wspomnianym dworku w Nieszawie, w którym Stanisław Noakowski spędził dzieciństwo działa Muzeum im. Stanisława Noakowskiego będące filią Muzeum Ziemi Kujawskiej i Dobrzyńskiej we Włocławku. Na parterze prezentowana jest wystawa monograficzna poświęcona Stanisławowi Noakowskiego, a na piętrze – jego nauczycielowi Ludwikowi Bouchardowi.

Wiele prac Stanisława Noakowskiego znajduje się w zbiorach Muzeum Narodowego w Warszawie. Artysta jest nie tylko patronem ulicy w Warszawie. Ulice jego imienia znajdują się w różnych polskich miastach, w tym w Gdańsku.

Wspomnienie o Stanisławie Noakowskim napisałam korzystając z:

• www.historiaposzukaj.pl Martyna Kliks „Portrecista najwymowniejszej ze sztuk. Jak Stanisław Noakowski starał się ocalić od zapomnienia polską architekturę”.
• https://bcpw.bg.pw.edu.pl Warszawa : Biblioteka Główna Politechniki Warszawskiej, Prace profesora Stanisława Noakowskiego – zestawienie bibliograficzne, rysunki i pełne teksty wybranych publikacji, 2014 Teresa Gumołowska
• Wikipedii
• https://audiovis.nac.gov.pl
• https://artinfo.pl

Maria Sadurska