Dlaczego Gedania jest ważna dla Gdańska? część czwarta

I teraz powróćmy do Jesse Owensa, jak wcześniej zaznaczyłem nie aby mu w czymkolwiek ująć, ale abyśmy zobaczyli różnicę między jego występem jako gościa na specjalnych prawach w spreparowanym widowisku berlińskiej olimpiady – a stawaniem gdańskich Polaków, chłopców i dziewcząt, latami, dzień po dniu, z otwartą przyłbicą wobec ludzi owładniętych zbrodniczą, totalitarną, eksterminacyjną ideologią.

przeczytaj:

• Dlaczego Gedania jest ważna dla Gdańska? część pierwsza
• Dlaczego Gedania jest ważna dla Gdańska? część druga
• Dlaczego Gedania jest ważna dla Gdańska? część trzecia

Czyn Owensa był wielką lekcją na oczach świata, lekcją że rasizm jest zwyczajnie nieprawdą. Ale Gedaniści udzielali tej lekcji latami w rzeczywistości nazistowskiego miasta, wobec agresywnego nazistowskiego społeczeństwa WMG, żyjąc pod nazistowskimi władzami, wśród nazistowskich organizacji i instytucji. Gedaniści każdym zwycięstwem w zawodach sportowych wykazywali Niemcom nieprawdę ich rasistowskich teorii, wykazywali poglądowo. Również swoją organizacją i postawą. Każdą zwycięską walką bokserską trzeźwili swoich niemieckich Kollegen z rasistowskiego zauroczenia. Ale ci, zamiast po męsku przyjąć tę naukę, poszli w katastrofę i zbrodnie. I w rezultacie także na sam Gdańsk, o który im tak bardzo chodziło, sprowadzili zagładę.

Gedaniści zapłacili straszną cenę – ale to Jesse Owens wszedł do pamięci świata. W 1980 r. nowa asteroida odkryta przez A. Mrkosa została nazwana 6758 Jesse Owens na cześć wybitnego atlety. (…) Jedna z najbardziej prestiżowych nagród dla lekkoatletów w Stanach Zjednoczonych nosi imię Jessy Owensa. Także aleja prowadząca do stadionu olimpijskiego w Berlinie otrzymała jego imię. W 1976 r., prezydent Gerald Ford uhonorował go Medalem Wolności, najwyższym cywilnym odznaczeniem w USA, a w 1979 r. prezydent Jimmy Carter przyznał olimpijczykowi nagrodę Żywej Legendy. Natomiast w 1990 r. pośmiertnie odznaczony został Złotym Medalem Kongresu przez George’a H. W. Busha. W 2001 r. otwarto nowy stadion uniwersytecki szkoły wyższej Ohio State University, nazwany imieniem Jessego Owensa (Jesse Owens Memorial Stadium). Rok później został uznany przez Molefiego Kete Asante za jednego ze 100 najwybitniejszych Afroamerykańskich sportowców w historii.

Dodajmy: Jesse Owens Park w Los Angeles, wiele znaczków pocztowych upamiętniających sportowca, Oficerski Krzyż Zasługi Orderu Zasługi Republiki Federalnej Niemiec, Jesse Owens Museum z pomnikiem Jesse Owensa w Oakville w Alabamie i mnóstwo przeróżnych upamiętnień. W 2016 roku premierę miał pełnometrażowy film fabularny w reżyserii Stephena Hopkinsa, zatytułowany „Race”. Film przedstawiający historię Jessego Owensa. Race to: bieg, wyścig, ale też: rasa.

Jeden ze złotych medali olimpijskich zdobytych przez Owensa w Berlinie został wylicytowany w 2013 roku za rekordową sumę – prawie 1,5 mld dolarów. Aukcję przeprowadził dom aukcyjny SCP Auctions, nabywcą został anonimowy kupiec, który za medal zapłacił 1, 466,574 mln dolarów. Kwota ta jest najwyższą za jaką udało się sprzedać pamiątkę z Igrzysk Olimpijskich.

I jeszcze taka sympatyczna historia: Toivo Sariola 1914-1985, fiński lekkoatleta i cyrkowiec, podczas olimpiady w Berlinie zaprzyjaźnił się z Jesse Owensem. Sariola zaproponował czarnoskórym biegaczom z reprezentacji USA wspólne wychodzenie na miasto, zarówno dla bezpieczeństwa Amerykanów, jak i jako protest przeciwko dyskryminacji rasowej. W podziękowaniu za miło spędzony czas w stolicy Niemiec Owens tuż przed powrotem do USA podarował Sarioli pałeczkę ze sztafety 4×100 metrów, w której Owens zdobył swój czwarty złoty medal igrzysk z wypisaną dedykacją „dla przyjaciela Toivo Sarioli”. Po powrocie (…) Pałeczkę podarowaną Sarioli przez Owensa otrzymała jego młodsza siostra Fina. O pałeczce napisano w książce o historii miasteczka Keravy.

Co z pamięcią o Gedanistach? Pan Janusz Trupinda napisał tak: Ich (…) wysiłki i trudy, porażki i zwycięstwa, radości i smutki, przeżywane w bardzo trudnych warunkach społeczno-politycznych, ich cała działalność na płaszczyźnie sportowej i obywatelskiej, której konsekwencje ponieśli w czasie nadchodzącej wojennej gehenny, praktycznie poszły w niepamięć. Nie zostały dostrzeżone lub zostały wspomniane w sposób zupełnie marginalny w powojennych publikacjach poruszających temat wojennych losów polskich sportowców.

Tylko że to nie jest wszystko – bo aby skutecznie zestawić dzieło Gedanistów z dziełem Jesse Owensa i przyjrzeć się kwestii pamięci – trzeba koniecznie opowiedzieć, jak po zakończeniu wojny Gedaniści naznaczeni trudnymi do wyobrażenia przeżyciami, umęczeni, chorzy wracali do swojego ukochanego Gdańska. Do Polski, która jednak nie mogła być Polską. Do kraju gdzie postawy i czyny nie mogły być sprawiedliwie ocenione, gdzie wielu ludzi i wiele spraw znów zostało skazanych na nieistnienie i wiele rzeczy musiało nadal i znów pozostać utajnione. I tak do dzisiaj wiele historii pozostaje nieopowiedzianych, i do dzisiaj trwają ich bolesne konsekwencje.

Gedaniści, polscy Gdańszczanie, po doświadczeniu socjalizmu narodowego, stawali wobec socjalizmu internacjonalistycznego, wobec kolejnej niewoli, podwójnej: ideologicznej – sowieckiej i narodowej – rosyjskiej. Po zmierzeniu się z naukowym rasizmem, stawali wobec materializmu dialektycznego – następnego naukowego światopoglądu. W rzeczywistości kształtowanej przez ideologię odwracającą porządek życia, porządek naturalnego wzrastania i rozwoju.

Zbigniew Sajnóg

Bibliografia

• Iwona Górnicka, Jessy Owens – legenda, która utarła nosa Hitlerowi.
• en.wikipedia.org/wiki/Jesse_Owens
• Paweł Wilkowicz, „Człowiek z dżungli” zepsuł Hitlerowi święto. „To nie Hitler mi uchybił, tylko prezydent USA”
• Berlin 1936. Igrzyska w cieniu swastyki. Historia jakiej nie znacie You Tube
• Prof. Wojciech Polak, Haniebne, niezgodne z polską racją stanu działania proniemieckich władz. „WPIS” nr 7-8/2025 r.
• Henryk Stępniak, Ludność polska w Wolnym Mieście Gdańsku 1920-1939. Gdańsk 1991.
• Józef Wójcicki, Wolne Miasto Gdańsk 1920-1939. Warszawa 1976.
• A.Gochniewski, T. Stegner, E. Trochała, J. Tuminowski, Kolejowy Klub Sportowy Gedania. 75 lat. Gdańsk 1997.
• Janusz Trupinda, KS Gedania – klub gdańskich Polaków (1922-1953). Gdańsk 2015.
• Prof. Zbigniew Myczkowski, Studium krajobrazowo-konserwatorskie dla dawnego klubu Gedania w Gdańsku Wrzeszczu – jego boiska sportowego i otoczenia. Historia – Pamięć – Tożsamość. Kraków 2024-2025.
• Roman Marcinek, Teren dawnego boiska sportowego przy ul. Kościuszki 49 w Gdańsku Wrzeszczu. Kraków 2024.
• sport.interia.pl/lekkoatletyka/news-w-finlandii-odnaleziono-paleczke-owensa,nId,565186
• Brunon Zwarra, Gdańsk 1939. Wspomnienia Polaków – Gdańszczan. Gdańsk 1984.