Homer pracy chłopskiej i wiejskiego bytu
W bieżącym roku przypada setna rocznica śmierci Władysława Reymonta. Uchwałą Senatu RP XI Kadencji z dn. 29 IX 2024 r. rok 2025 ustanowiono „Rokiem Władysława Stanisława Reymonta”. Pisarz był jednym z czołowych przedstawicieli Młodej Polski, jednocześnie jednym z najważniejszych i najwybitniejszych twórców polskiej literatury. Prozaikiem, poetą i reportażystą.
Historyk literatury polskiej Juliusz Kleiner nazwał go „Homerem pracy chłopskiej i wiejskiego bytu”. W 1924 r. pisarz został Laureatem literackiej Nagrody Nobla za powieść „Chłopi”. Powieść ta „stała się świadectwem kultury polskiej wsi, jej głębokich i naturalnych korzeni, źródłem bogactwa symboli stanowiących inspirujący zasób wartości dla kultury i literatury ogólnonarodowej”. Pisarz potraktował w niej „chłopów, jak nikt przed nim w literaturze polskiej, jako pełnoprawnych bohaterów literackich. Stało się to obowiązującym wzorem dla jego następców w całym wieku XX” (J. Termer, „Leksykon prozaików”).
Zdaniem historyka i krytyka literackiego prof. Kazimierza Wyki „walory epickie dzieła [„Chłopów” Władysława Reymonta – przyp. aut.] w niczym nie zwietrzały, lecz zdają się przybierać na sile, w miarę jak historia się oddala od pierwowzorów powieści”.
Władysław Stanisław Reymont (właśc. Stanisław Władysław Rejment) urodził się 7 V 1867 r. w Kobielach Wielkich w ob. województwie łódzkim. Ojciec pisarza Józef pisarza Józef Rejment był organistą w oddalonym 15 km od Łodzi Tuszynie. W tamtejszym kościele zajmował się również prowadzeniem ksiąg stanu cywilnego i korespondencji proboszcza z władzami rosyjskimi. Był człowiekiem oczytanym, posiadał wykształcenie muzyczne. Matka – Antonina z d. Kupczyńska (zm. 1890 r.) wywodziła się ze zubożałej szlachty krakowskiej. Władysław przekształcił nazwisko z Rejment na Reymont prawdopodobnie w 1888 r. lub rok później. Zmienionym nazwiskiem zaczął podpisywać listy w 1889 r.
Od wczesnych lat był człowiekiem niepokornym. Jego trudny charakter dał o sobie znać już we wczesnej młodości. Sprzeciwił się woli rodziców, którzy chcieli by został organistą. Odmawiał uczęszczania do szkół. Ukończył jedynie Warszawską Szkołę Niedzielno – Rzemieślniczą (w 1883 r. uzyskał świadectwo ukończenia III klasy). W międzyczasie uczył się zawodu krawieckiego u swego szwagra, K. Jakimowicza. W 1884 r. wyzwolił się na czeladnika. Następnie przez kilka lat pracował jako aktor w wędrownych trupach teatralnych. Używał wtedy pseudonimu Urbański.
W 1888 r. dzięki protekcji ojca znalazł zatrudnienie jako niskiej rangi urzędnik Kolei Warszawsko – Wiedeńskiej; pracował m. in. w Rogowie i Lipcach (dziś Lipce Reymontowskie).
W tamtym czasie nawiązał w Częstochowie kontakty ze spirytystami, które wywarły przemożny wpływ na jego psychikę oraz przyszłą twórczość. W 1893 r. zamieszkał w Warszawie. Poświęcił się całkowicie pracy literackiej, która od tej pory stanowiła jego jedyne źródło utrzymania. Już na początku lat 80. zaczął pisać wiersze. Debiutował w 1892 r. jako korespondent warszawskiego „Głosu” (artykułem „Spod Rogowa”) oraz nowelista w krakowskiej „Myśli” (utworem literackim „Wigilia Bożego Narodzenia”). W 1895 r. ukazał się jego słynny reportaż „Pielgrzymka do Jasnej Góry”. Rok wcześniej uczestniczył bowiem w chłopskiej pielgrzymce do jasnogórskiego sanktuarium, zorganizowanej z okazji przypadającej wówczas 100. rocznicy Insurekcji Kościuszkowskiej.
Dał się wtedy poznać jako twórca „o niezwykłej wrażliwości zmysłowej, ukazujący w plastycznych opisach bogactwo otaczającego świata” (https://encyklopedia.pwn.pl). Relacja z pielgrzymki została bardzo dobrze przyjęta przez krytykę, co „przysporzyło rozgłosu początkującemu pisarzowi”. Szczególnie przyczyniła się do tego opublikowana na łamach „Prawdy” przychylna recenzja Ludwika Krzywickiego.
W latach 90. XIX w. podróżował po Europie. W 1895 r. wraz z rodziną Jakimowiczów odbył podróż do Włoch. Zwiedził też Francję, Niemcy i Wielką Brytanię. W 1896 r. pojechał do Łodzi, gdzie zbierał materiały do „Ziemi obiecanej”.
Pisarz sympatyzował z endecją, korespondował z Romanem Dmowskim. Został członkiem utworzonej w 1893 r. przez Dmowskiego Ligi Narodowej. Na łamach prasy endeckiej publikował we fragmentach swoją powieść „Chłopi”. W 1899 r. Dmowski w „Przeglądzie Wszechpolskim” zamieścił własną recenzję „Ziemi Obiecanej odnosząc się pozytywnie do bohaterów powieści jako >ludzi czynnych< nowego typu i przede wszystkim do wyeksponowania przez pisarza >antagonizmu rasowo – kulturalnego< między Polakami a Żydami” (Wikipedia).
Latem 1900 r. Władysław Reymont uległ wypadkowi kolejowemu, w wyniku którego doznał złamania dwóch żeber. Skutki tego wypadku odczuwał do końca życia. W szpitalu, do którego trafił po wypadku, dr Jan Roch Raum podał w swym raporcie, że „pisarz ma 12 złamanych żeber oraz >inne kontuzje ciała i nie wiadomo, czy będzie nadal zdolny do pracy umysłowej<”. Było to niezgodne z prawdą, dlatego Reymont pozwał lekarza do sądu. Otrzymał wysokie odszkodowanie wysokości 38 500 rubli, „co pomogło mu zdobyć niezależność finansową” (Wikipedia).
Dwa lata później ożenił się z Aurelią Szabłowską z domu Schatzschnejder (Szacsznajder). Ślub odbył się w krakowskim kościele karmelitów na Piasku. Świadkami byli młodopolski malarz i grafik Włodzimierz Tetmajer i zoolog Michał Siedlecki. Niebawem małżonkowie wyjechali do Francji. Między innymi przebywali w Bretanii, gdzie Władysław Reymont pracował nad powieścią „Chłopi”.
Będąc świadkiem wydarzeń związanych z rewolucją 1905 r. (pisarz przebywał wtedy w Warszawie) napisał tekst pt. „Kartki z notatnika” opublikowany w nr 45 „Tygodnika Ilustrowanego”. Zbiór jego wspomnień z tego okresu, zatytułowany „Z konstytucyjnych dni. Notatki”, przedrukowano w 1956 r. w III tomie „Dzieł wybranych”, pt. „Nowele”.
Reymont jako zwolennik polityki prowadzonej przez Romana Dmowskiego – po wybuchu I wojny światowej i ogłoszeniu deklaracji przez cara Mikołaja II – podpisał telegram dziękczynny adresowany do cara głoszący m. in., że „krew synów Polski, przelana łącznie z krwią synów Rosyi w walce ze wspólnym wrogiem, stanie się największą rękojmią nowego życia w pokoju i przyjaźni dwóch narodów słowiańskich”.
Jak wyjaśnia prof. Andrzej Nowak na początku XX w. „wykrystalizowały się dwie drogi, które (…) były konieczne, aby Polska odzyskała niepodległość. Nastąpił jakby podział ról, które trzeba było odegrać. Nie było przesądzone kto wygra. Obsadzić obydwa scenariusze, według których mogła się rozwijać ta konfrontacja potężnych bloków militarnych istniejących w sposób nastawiony na wojnę od lat 90. XIX w. i wygrać w tym najbardziej korzystnym dla Polski układzie, w sposób w którym przyda się ta ścieżka antyniemiecka, którą reprezentował Roman Dmowski i antyrosyjska, która będzie mogła korzystać z chwilowego, ale jednak bardzo ważnego dla organizacji podstaw administracji państwowych, nawet można powiedzieć Polski – zwycięstwa mocarstw centralnych: Austrii i Niemiec nad Rosją na ziemiach polskich. W istocie nazwa obu orientacji, często powtarzana w takiej właśnie wersji, że jedna była proaustriacka, czy nawet proniemiecka, a druga prorosyjska jest myląca. Bo fundamentem obu orientacji było nastawienie przeciwko, a nie za. Przeciwko temu, co uważano w danej orientacji jako wroga, jako zagrożenie dla Polski i sprawy polskiej. W przypadku Romana Dmowskiego jego orientacja nie była prorosyjska, tylko antyniemiecka”.
Roman Dmowski w 1908 r. ukończył swoje dzieło zatytułowane: „Niemcy, Rosja i sprawa polska”, w której wskazał, że głównym zagrożeniem dla Polski i Polaków – zarówno z punktu widzenia geopolitycznego, ekonomicznego, jak i dla naszej kultury – są Niemcy. „W związku z tym sugerował wybór Rosji jako słabszego przeciwnika, orientacji na mniejsze zło”. Bo – zgodnie z rozumowaniem Dmowskiego – o wiele większym zagrożeniem są Niemcy. Zwycięstwo Niemiec w przewidywanej ogólnoeuropejskiej wojnie oznaczałoby „kompletne wyniszczenie polskości”. W takiej sytuacji Dmowski uważał, że trzeba oprzeć się tymczasowo na Rosji. Prof. Nowak tłumaczy, że polityk ten „nie wybierał Rosji z miłości do niej, do rosyjskiej kultury, tylko wybierał państwo, które stanowiło dla niego tymczasową gwarancję przed opanowaniem całej Europy Wschodniej przez Niemcy”. Dlatego zwolennicy Dmowskiego, w tym Władysław Reymont po wybuchu I wojny światowej podpisali ów telegram adresowany do cara Mikołaja II, deklarując swą lojalność wobec Rosji.
W 1917 Reymont otrzymał nagrodę Polskiej Akademii Umiejętności za „Chłopów”. Po zakończeniu I wojny światowej, którą spędził w Warszawie, pisarz odbył dwie podróże do Stanów Zjednoczonych. Apelował do tamtejszych środowisk polonijnych o pomoc materialną dla odradzającej się Polski.
W 1920 r. kupił majątek Kołaczkowo niedaleko Wrześni. Cztery lata później otrzymał literacką Nagrodę Nobla za powieść „Chłopi”, której nie odebrał osobiście z uwagi na zły stan zdrowia. Jego kontrkandydatami do tej prestiżowej nagrody byli wówczas Tomasz Mann i Stefan Żeromski. Pisarz interesował się również sztuką filmową. Był jednym ze współtwórców pierwszej polskiej spółdzielni kinematograficznej.
W maju 1925 r. został członkiem PSL – Piast. W tym samym roku otrzymał honorowe członkostwo Towarzystwa Dziennikarzy Polskich we Lwowie.
15 VIII 1925 r. po raz ostatni wystąpił publicznie (jako członek PSL – Piast) w Wierzchosławicach, rodzinnej wsi Wincentego Witosa, podczas uroczystości dożynkowych. Wraz ze swą żoną zasiadł na trybunie dla gości honorowych. Oddało mu wtedy hołd 15 tys. chłopów przybyłych z całej Polski. Od tamtej pory w Wierzchosławicach – na pamiątkę uroczystości z 1925 r. – co roku organizowane są „Dożynki Reymontowskie”.
Władysław Reymont zmarł 5 XII 1925 r. w swym mieszkaniu przy ul. Górnośląskiej w Warszawie. Następnego dnia trumna z jego ciałem została wystawiona na widok publiczny w warszawskiej katedrze św. Jana. Jego serce zostało wmurowane wewnątrz jednego z filarów w warszawskim kościele św. Krzyża (na którym umieszczono tablicę odpowiednią inskrypcją) przy Krakowskim Przedmieściu.
Pisarz spoczął na Starych Powązkach w alei zasłużonych. Jego pogrzeb był wielką manifestacją narodową. Władysław Reymont za życia otrzymał następujące odznaczenia: Krzyż Oficerski Orderu Odrodzenia Polski, Krzyż Komandorski Orderu Odrodzenia Polski, Wielką Wstęgę Orderu Odrodzenia Polski oraz Order Legii Honorowej. Pośmiertnie (w 2018 r.) został odznaczony Orderem Orła Białego.
Bogata twórczość Władysława Reymonta jest różnorodna zarówno pod względem tematyki, jak formy. Obejmuje wiersze, reportaże, opowiadania i powieści. W latach 1892 – 1894 r. Reymont napisał siedemnaście opowiadań, z których cztery poświęcił tematyce wsi („Suka”, „Śmierć”, „Zawierucha” i „Tomek Baran”, wydanych w 1897 r. w zbiorze „Spotkanie”). Akcja pozostałych rozgrywa się w środowisku „miejskim, kolejarskim, aktorskim, szlacheckim i obejmują tematycznie wszystkie sfery penetrowane później literacko. Utwory te, łącząc realistyczną tematykę obyczajową z naturalistyczną obserwacją oraz technikę impresjonizmu z ekspresjonistyczną dynamiką słowa, stanowią wyraźne wyjście poza krąg przypisywanego Reymontowi naturalizmu” (https://encyklopedia.pwn.pl).
W 1896 r. Reymont napisał powieść „Komediantka”. W tym czasie pracował nad „Ziemią obiecaną” (publikowaną najpierw na łamach „Kuriera Warszawskiego”; osobne wydanie ukazało się w 1899 r.). W powieści tej dał znać o sobie „antyurbanizm” Reymonta, który „wynikał z jego filozofii przyrody i natury. Życie naturalne jest autentyczne, a więc pozytywne, miejskie nieautentyczne, nienaturalne, negatywne” (https://encyklopedia.pwn.pl). Pisarz skrytykował mechanizmy rządzące ustrojem kapitalistycznym, wskazał skutki pogoni za pieniądzem, a także zwrócił uwagę na samotność człowieka w wielkim mieście.
W międzyczasie – zainspirowany zapewne twórczością Fiodora Dostojewskiego – napisał powieść „Fermenty” (wyd. 1897 r.). Dwa lata później przystąpił do pracy nad swym najsłynniejszym dziełem nagrodzonym literackim Noblem, czyli powieścią „Chłopi”.
Pracował nad nim z przerwami prawie dziesięć lat. W tym czasie bowiem napisał wiele krótkich utworów (nowel i opowiadań) bardzo różnych pod względem poruszanej tematyki. Wśród nich był nawiązujący do rewolucji 1905 r. cykl nowel pt. „Na krawędzi” (wydany 1907 r.), utwór „Ave Patria” będący pochwałą walki o niepodległość, jak również opowiadania poświęcone walce unitów o wiarę i świadomość narodową („Matka” 1904 r., „Z ziemi chełmskiej” 1910 r.).
W niektórych utworach z tego okresu pisarz dał wyraz swemu zainteresowaniu zjawiskami parapsychologicznymi. Należą do nich opowiadania (np. „Burza”, „Tęsknota”, „Ostatni”, wydane w 1907 r. zbiorze „Burza”) oraz dwie powieści: „Dziwna opowieść” ( 1908 r.) i „Wampir” (1911 r.) – utwór bardzo słabo oceniony przez krytykę.
W 1908 r. ukazała się jego na poły autobiograficzna powieść „Marzyciel”, w której zawarł swoje wspomnienia z okresu pracy na kolei. Utwór ten, w którym „uwidocznił się wpływ Dostojewskiego (o wiele głębszy niż początkowo sądzono), należy do najwybitniejszych a zapomnianych” jego dzieł. Pisarz skontrastował w nim „senną rzeczywistość małej stacji kolejowej z wizją śnioną przez bohatera, kasjera kolejowego, którego tęsknota za innym życiem doprowadza do defraudacji i ucieczki do Paryża, a ostatecznie do samobójstwa” (https://encyklopedia.pwn.pl/).
Tuż przed I wojną światową Reymont rozpoczął pracę na trylogią „Rok 1794” (ukończył ją w 1918 r.). Zgodnie z jego niezrealizowanym zamierzeniem miała dać początek obszernemu cyklowi prozatorskiemu poświęconemu dziejom Polski. Po zakończeniu wojny i odzyskaniu przez Polskę niepodległości napisał cykl opowiadań związanych z losami chłopstwa w czasie zawieruchy wojennej (tom „Za frontem”, wyd. 1919 r.) a także utwory będące próbą oceny nowej rzeczywistości, odradzającego się po latach zaborów państwa polskiego („Księżniczka”, „Powrót”, „Spowiedź”).
Ostatnią jego powieścią, publikowaną we fragmentach w 1922 r. na łamach „Tygodnika Ilustrowanego”, jest „Bunt” – utwór inspirowany wydarzeniami rewolucji październikowej. Wydanie książkowe ukazało się dwa lata później.
Zdaniem Janusza Termera „Bunt” to „napisana po doświadczeniach wojny i rewolucji (…) baśń alegoryczna, mówiąca o zrewoltowanych (niczym w późniejszym „Folwarku zwierzęcym” Orwella) zwierzętach, które opuszczają złych ludzi, a na swego przywódcę wybierają podobnego do człowieka… goryla, ten jednak przed nimi ucieka”. Bunt zwierząt kończy się krwawą rzezią i zagładą. Z powodów ideologicznych powieść ta była zakazana w okresie PRL; po raz pierwszy po wojnie została wznowiona dopiero w 2004 r.
Po śmierci pisarza ukazał się zbiór jego opowiadań „Krosnowa i świat” oraz liczne wznowienia i wybory dzieł. Po II wojnie światowej przygotowano do druku i wydano jego korespondencję: „Reymont we Francji. Listy do tłumacza >Chłopów< F. Z. Schoella”, oprac. B. Miazgowski (1967 r.), „Reymont w Ameryce. Listy do Wojciecha Morawskiego”, oprac. R. Orłowski (1970 r.), „Listy do rodziny”, oprac. T. Jodełka – Burzecki i B. Kocówna (1975 r.).
Na koniec warto jeszcze poświęcić więcej uwagi powieści Władysława Reymonta, za którą otrzymał Nagrodę Nobla, czyli „Chłopom”. Ta napisana gwarą „obszerna panorama życia wiejskiego (…), w której życie, topografia miejsca i akcji potraktowane zostały niemal z reportersko – reportażową dokładnością” najpierw ukazywała się w odcinkach na łamach warszawskiego „Tygodnika Ilustrowanego” oraz lwowskiego „Słowa polskiego”. Jak wspomniałam pisarz pracował nad nią przez prawie dziesięć lat.W formie książkowej dzieło to ukazywało się partiami: w 1904 r. dwa pierwsze tomy, tom trzeci w 1906 r., a tom czwarty – w 1909 r.
Reymont nie zamierzał na tym poprzestać – chciał napisać kontynuację powieści, której akcja miała rozgrywać się na emigracji w Stanach Zjednoczonych. Zamierzenie to jednak nie doszło do skutku. Tytuły poszczególnych tomów noszą nazwy pór roku: „Jesień”, „Zima”, „Wiosna”, „Lato”.
Jak zauważył Janusz Termer rytm i porządek natury stanowi bowiem „konstrukcyjną i znaczeniową ramę utworu”. Porządek ten „scalony jest z rytmem wiejskiego życia, związanego zarówno z terminarzem prac polowych, jak i kalendarzem świąt religijnych”. Na tym tle Reymont przedstawił losy bohaterów – chłopów z jego rodzinnych stron, czyli powiatu łowickiego – oraz ich codzienne zajęcia, obrzędy, rytuały, a także różne problemy tej wiejskiej gromady oraz jej relacje z dworem i kościołem.
Janusz Termer zwrócił uwagę na to, że „choć gromada traktowana jest jako zwarta społeczność, kierująca się wspólnym systemem wartości, to jednak pisarz ukazuje postaci mocno zindywidualizowane psychologicznie i charakterologicznie. (…) Celnie rysuje ich portrety wewnętrzne, ukazuje dynamikę i złożoność przeżyć. Wnikliwie śledzi nie tylko ekonomiczne, ale i biologiczne determinanty i motywy postępowania, tęsknoty i nadzieje bohaterów, ich walkę o przetrwanie, ale i o zachowanie godności”.
Społeczność chłopska jest też zróżnicowana pod względem ekonomicznym. Obowiązuje w niej hierarchia zgodna „z prawidłami lokalnej drabiny społecznej”, na szczycie której znajdują się zamożni chłopi – gospodarze, na dole zaś parobkowie i „proszalne dziady”. Ważną rolę odgrywa przywiązanie do ojcowizny, głód ziemi oraz walka o nią. Pomału zaczyna budzić się wśród chłopów świadomość narodowa oraz nadzieje na odzyskanie niepodległości. Istotną rolę w powieści odgrywają opisy przyrody, „przesycone elementami symbolicznymi, budującymi nastrój i klimat utworu, a nawiązujące w sposobach obrazowania do poetyki modernistycznej (na przykład siew i zbiory, opis śmierci starego Boryny)” (J. Termer).
Dzieło Reymonta, z uwagi na zawarte w nim elementy kultury ludowej: piosenki, legendy, przypowieści, opisy obrzędów (np. zrękowin, czy wesela) traktowane jest przez współczesnych badaczy jako cenny dokument etnograficzny, „świadectwo kultury polskiej wsi”.
„Chłopi” doczekali się wielu adaptacji teatralnych i trzech filmowych:
- w reżyserii Eugeniusza Modzelewskiego (premiera 7 IV 1922 r.); w rolach głównych: Mieczysław Frenkiel (Maciej Boryna), Maria Merita (Jagna), Henryk Rydzewski (Antek Boryna) i Anna Belina (Hanka);
- w reżyserii Jana Rybkowskiego – serial telewizyjny (1972 r.) oraz wersja kinowa (premiera 7 XII 1973 r.); w rolach głównych: Władysław Hańcza (Maciej Boryna), Emilia Krakowska (Jagna), Ignacy Gogolewski (Antek), Krystyna Królówna (Hanka);
- w reżyserii Doroty Kobieli – Welchmann i Hugh Welchmanna (premiera 8 IX 2023 r.); w rolach głównych: Mirosław Baka (Maciej Boryna), Kamila Urzędowska (Jagna), Robert Gulaczyk (Antek Boryna) i Sonia Mietielica (Hanka).
Władysław Reymont jest dziś patronem ulic w wielu polskich miastach, portu lotniczego, parku i placu w Łodzi, Muzeum Literatury w Bielsku – Białej, fundacji działającej w Hamilton w Kanadzie oraz nagrody literackiej ustanowionej w 1994 r. przez Związek Rzemiosła Polskiego.
W kilku miastach odsłonięto pomniki pisarza (w tym aż dwa w Łodzi), ławeczkę w Radomsku oraz tablice pamiątkowe (w Warszawie przy ul. Górnośląskiej oraz w Lipcach Reymontowskich).
Dwukrotnie wyemitowano monetę kolekcjonerską z wizerunkiem Władysława Reymonta (w 1977 r. i w 2025 r.) oraz trzykrotnie znaczek pocztowy (w 1967 r. z okazji 100. rocznicy urodzin pisarza, w 1982 r. – w ramach serii „Polscy laureaci Nagrody Nobla” oraz w 2017 r. z okazji 150. rocznicy urodzin pisarza).
Wspomnienie o Władysławie Reymoncie napisałam korzystając z następujących źródeł:
- „Leksykon prozaików” Janusza Termera
- https://encyklopedia.pwn.pl
- Wikipedii
- https://www.nac.gov.pl/
- Audycji „Orientacje polityczne przed I wojną światową. Ich droga ku Niepodległej” z cyklu „Historia żywa” emitowanej w I Polskiego Radia 4 IV 2022 r. , w czasie której dzieje Polski przybliżał prof. Andrzej Nowak
