Komendantka gdańskiej Chorągwi Harcerek
Za kolebkę polskiego skautingu uważa się Lwów, choć pierwsze drużyny skautowe (harcerskie) na ziemiach polskich powstały niezależnie w kilku miastach w tym samym czasie, tj. przed I wojną światową.
Założycielem najstarszej polskiej drużyny skautowej (później 27 Warszawskiej Drużyny Harcerskiej im. Szymona Konarskiego), powstałej 10 X 1910 r. w Warszawie był Edmund Nebel, profesor gimnastyki w tamtejszym Gimnazjum Witolda Wróblewskiego.
Innym pionierem polskiego skautingu był Stefan Pomarański – uczeń Gimnazjum Mariana Rychłowskiego w Warszawie (instruktor skautowy, później major piechoty Wojska Polskiego), który na przełomie 1910 i 1911 r. w szkole do której uczęszczał, założył tajną drużynę skautową im. Romualda Traugutta (w II RP 1 Warszawska Drużyna Harcerska im. Romualda Traugutta).
Do entuzjastów, zarazem pionierów polskiego skautingu należał elew Polskiego Związku Wojskowego Andrzej Małkowski (początkowo student Politechniki Lwowskiej, następnie Uniwersytetu Lwowskiego). Przetłumaczył na język polski podręcznik twórcy skautingu, Naczelnego Skauta Świata Roberta Baden – Powella pt. „Scouting for Boys” (czyli „Skauting dla chłopców”), po czym przystąpił do opracowania własnego podręcznika pt. „Scouting jako system wychowania młodzieży”. Ponadto – na polecenie swoich zwierzchników z PZW – w ramach tej organizacji utworzył Oddziały Ćwiczebne dla młodzieży gimnazjalnej, przekształcone później w Drużyny Skautowe.
Wiosną 1911 r. – w ramach zorganizowanego po raz pierwszy na ziemiach polskich, dzięki poparciu naczelnika „Sokoła” dr Kazimierza Wyrzykowskiego skautowego kursu instruktorskiego – Andrzej Małkowski zapoznał jego uczestników z treścią napisanego przez siebie podręcznika. Skauting pojmował on jako styl życia, a także jako metodę odrodzenia polskiej młodzieży.
Tuż po zakończeniu kursu Małkowski został członkiem utworzonej wtedy we Lwowie, pierwszej polskiej Komendy Skautowej. Następnego dnia, tj. 22 maja wydał rozkaz, którym powoływał pierwsze lwowskie drużyny skautowe: trzy męskie i jedną żeńską (której drużynową została jego przyszła żona, Olga Drahonowska).
Idea skautingu przeniknęła również na grunt gdański. Przed wybuchem I wojny światowej jej pionierami byli Franciszek Kręcki (dr prawa, jeden z dyrektorów firmy Dom Handlowy i Komisowy „Ceres”, jednocześnie działacz różnych lokalnych polskich organizacji, prezes gdańskiego gniazda Towarzystwa Gimnastycznego „Sokół”) i Bernard Filarski (stomatolog, również działacz licznych polskich organizacji istniejących w Gdańsku). Obaj byli współorganizatorami Związku Harcerstwa Polskiego w II WMG.
Nie tylko mężczyźni angażowali się w II WMG w działalność w ruchu harcerskim. Jedną z działaczek ruchu harcerskiego w Gdańsku była Maria (Marianna) Ostrowska, założycielka dwóch żeńskich drużyn harcerskich w II WMG: I Drużyny Harcerek im. Królowej Jadwigi i III Drużyny Harcerek im. Marii Konopnickiej, a także pierwszego w naszym mieście Hufca Harcerek. Komendantka gdańskiej Chorągwi Harcerek.
Urodziła się 19 V 1906 r. we wsi Rumian (w ob. województwie warmińsko – mazurskim). Była najstarszą córką Franciszka i Weroniki z d. Kalisz, właścicieli gospodarstwa rolnego. Miała liczne rodzeństwo – osiem sióstr: Urszulę (1907 – 1984), Aleksandrę (1910 – 1995), Janinę (1913 − 2012), Zofię (1915 – 1981), Irenę (1916 – 2007), Kazimierę (1919 – 2011), Stanisławę (ur. 1921) i Krystynę (1924 – 2001) oraz dwóch braci: Tadeusza (1909 − 1940) i Franciszka (3 II 1912 − 8 VI 1943). Obaj zginęli z rąk niemieckiego okupanta w czasie II wojny światowej. Tadeusz został rozstrzelany w 1940 r. w okolicach Krakowa, Franciszek (wikary w Grodzicznie) zmarł w 1943 r. KL Dachau. Wszystkie siostry Marii, prócz Ireny (która wstąpiła do zakonu), wyszły za mąż. Janina i Zofia zostały nauczycielkami, Kazimiera i Krystyna pracowały jako księgowe.
Maria Ostrowska uczyła się najpierw w Państwowym Progimnazjum w Lubawie, gdzie zaangażowała się w ruch harcerski. Została zastępową. Jej drużynowym był Wilhelm Słaby, brat mjr. Mieczysława Słabego, lekarza w Składnicy Tranzytowej na Westerplatte.
Maria Ostrowska po ukończeniu progimnazjum kontynuowała swą edukację w Liceum Handlowym w Bydgoszczy, w którym w 1926 r. zdała maturę. Następnie wyjechała do Poznania, gdzie przez cztery lata uczęszczała do Wyższej Szkoły Handlowej. Ukończyła ją z wyróżnieniem otrzymując Dyplom Nauk Handlowych. Tam w nagrodę za wysokie wyniki w nauce otrzymała stypendium na dalsze studia w Akademii Handlowej w Antwerpii. Zrezygnowała z niego, przyjęła propozycję pracy w Polskich Szkołach Handlowych w II WMG przy Langgarten 80 (ul. Długie Ogrody), których dyrektorem był Marian Seredyński.
Od września 1930 r. do wybuchu II wojny światowej uczyła tam przedmiotów handlowych i gimnastyki. W 1934 r. wyjechała do Warszawy, gdzie przez rok pracowała jako nauczycielka kontraktowa w Państwowej Szkole Handlowej im. Roeslerów. W 1935 r. wróciła do pracy w Polskich Szkołach Handlowych w Gdańsku.
Maria Ostrowska zapisała się złotymi zgłoskami w dziejach gdańskiego harcerstwa. Do pracy w ZHP przystąpiła tuż po przyjeździe do Gdańska w 1930 r. Powierzono jej nadzór nad Wydziałem Zuchów, Referatem Żeglarskim i Referatem Sportu.
Z jej inicjatywy już w na początku lat 30. przy Polskich Szkołach Handlowych powstały dwie żeńskie drużyny harcerskie: I Drużyna Harcerek im. Królowej Jadwigi (p. o. drużynowej została Jadwiga Jarząbkiewicz – Minkusiewicz, a opiekunkami dwie nauczycielki: Maria Pikarska i Eugenia Adamczykowa) i III Drużyna Harcerek im. Marii Konopnickiej (drużynową została Jadwiga Kitowska). Po utworzeniu w Gdańsku w 1931 r. hufca harcerek Maria Ostrowska została jego komendantką. Hufiec liczył wtedy siedemdziesiąt dziewięć harcerek i zuchów skupionych w trzech drużynach.
Po objęciu tej funkcji Ostrowska zaczęła zachęcać dzieci i młodzież z polskich rodzin do wstępowania do harcerstwa. Dzięki jej staraniom w ciągu paru lat powstały nowe drużyny i gromady zuchowe nie tylko w Gdańsku, ale również w innych miejscowościach znajdujących się w granicach II WMG np. w Pruszczu Gdańskim i Pszczółkach. W 1935 r. było już dwanaście drużyn i tyleż samo gromad zuchowych, w których szeregach służyło dwieście osiemdziesiąt pięć harcerek i dwieście dziewięćdziesiąt jeden zuchów.
Harcerki nosiły mundurki zaprojektowane przez swą komendantkę. Były one „szare jak w całej Polsce, z tym że na rękawie gdańskiego mundurka miał widnieć herb Gdańska, a pod nim polski napis Gdańsk”. Zanim mundurki weszły do powszechnego użytku, Maria Ostrowska musiała uzyskać zgodę Senatu WMG. „Projekt został zaakceptowany, z tą zmianą, że naszywkę z napisem Gdańsk polecono przenieść na prawy rękaw” (Mirosława Walicka).
W 1935 r. Maria Ostrowska została członkiem utworzonego wówczas Zarządu Okręgu ZHP w Gdańsku (do tej pory harcerstwo gdańskie podlegało Wydziałowi Zagranicznemu Głównej Kwatery ZHP w Warszawie), a także komendantką powołanej wtedy gdańskiej Chorągwi Harcerek. W lipcu tegoż roku wraz z sześćdziesięcioosobową reprezentacją swej Chorągwi uczestniczyła w Jubileuszowym Zlocie Związku Harcerstwa Polskiego w Spale. Gościem honorowym zlotu był Robert Baden – Powell. Nie zabrakło też przedstawicieli władz II RP, w tym Prezydenta Ignacego Mościckiego wraz z małżonką. Gdańskie harcerki zaprezentowały tam proporzec z własnoręcznie wyhaftowanym godłem Gdańska.
Maria Ostrowska „wspólnie z Alfem Liczmańskim, komendantem Chorągwi Harcerzy, który uczył także w Polskich Szkołach Handlowych, organizowała wycieczki, obozy i kursy harcerskie w głąb kraju. Wyprawy te przyczyniały się do wzbogacenia wiedzy ich uczestników z zakresu historii, kultury i geografii Polski oraz rozwijały język ojczysty i uczucia patriotyczne” (hm. Bogdan Radys).
Z inicjatywy Marii Ostrowskiej przy Polskich Szkołach Handlowych powstała również I Morska Drużyna Harcerek „Wichry Bałtyku”. Jej drużynową została uczennica Cecylia Reyman (córka pracownika Komisariatu Generalnego RP w WMG, Romana Reymana), która wcześniej odbyła szkolenie żeglarskie na obozie w Niesłuczy nad Naroczą.
Gdańskie harcerki uczestniczyły w rejsach po Bałtyku. Np. w 1938 r. na jachcie „Korsarz” – pod dowództwem kpt. Alfonsa Olszewskiego (uczestnika Igrzysk Olimpijskich w Berlinie) – odbyły rejs na trasie Rønne – Ystad – Christiansø. „Dziewczęta wzbudzały powszechny podziw nie tylko swoimi umiejętnościami prowadzenia jachtu, ale też urodą, pięknym mundurem i zachowaniem” (hm. B. Radys).
Maria Ostrowska swój wolny czas poświęcała nie tylko na działalność w ruchu harcerskim. Należała też do Związku Nauczycielstwa Polskiego, Gminy Polskiej Związku Polaków i Towarzystwa Przyjaciół Nauki i Sztuki. W lipcu 1939 r. na polecenie Komisariatu Generalnego RP w WMG przeprowadziła się do Gdyni. Po wybuchu II wojny światowej w budynku gdyńskiego Sądu Okręgowego zorganizowała pomoc żywnościową i odzieżową dla uciekinierów i więźniów.
Przed zapowiedzianą akcją wysiedleńczą w kolejnym miesiącu opuściła Gdynię. Najpierw schroniła się w Stężycy u swego wuja, ks. Franciszka Kalisza. Następnie wyjechała w okolice Lubawy. Z uwagi na to, że jej rodzice zostali przez Niemców pozbawieni swego gospodarstwa, przebywała u dalszych krewnych w Brzoziu i w Małym Głęboczku.
Tuż po zakończeniu wojny wróciła na Wybrzeże. Zamieszkała w Sopocie przy Hubertusallee 6 (której patronem po zmianie nazw ulic, został znany działacz niepodległościowy Antoni Abraham). Za zgodą Kuratorium Oświaty zorganizowała w Sopocie Gimnazjum i Liceum Kupieckie (przekształcone w następnym roku w Gimnazjum i Liceum Handlowe), którego została dyrektorem. Placówkę tę otwarto 15 IV 1945 r. w dawnym budynku szkolnym przy Schulstraße 18 / 20 (przemianowanej niebawem na ul. Kościuszki). Przy szkole funkcjonował internat. Dzięki staraniom Marii Ostrowskiej władze Sopotu jeden z budynków przy ul. Marii Skłodowskiej – Curie przeznaczyły na mieszkania dla nauczycieli.
Hm. Bogdan Radys podkreśla, że w szkole tej „uczyli znakomici nauczyciele i z wielką pasją pracowali z młodzieżą. Bardzo bogata i rozwinięta była działalność kół i organizacji młodzieżowych w tym harcerstwa. Szkoła posiadała własną orkiestrę, chór i już w 1946 r. zorganizowała międzyszkolny turniej w siatkówkę”.
Szkoła ta wielokrotnie modyfikowała swój profil i poszerzała ofertę edukacyjną. W 2015 r. nadano jej imię sanitariuszki Danuty Siedzikówny „Inki”. W 2020 r. placówkę tę przeniesiono do budynku przy ul. Wejherowskiej 1, a rok później przemianowano na Zespół Szkół Technicznych.
W 1951 r. z powodów politycznych Maria Ostrowska została zmuszona do rezygnacji z funkcji dyrektora. Jak wyjaśnia hm. Radys „dla przedwojennej nauczycielki, bardzo religijnej ziemianki, która nie gwarantowała socjalistycznego wychowania młodzieży, nie było miejsca w oświacie”. Zaproponowano jej stanowisko dyrektora Liceum Pracy Społecznej dla Pracujących, jednak jeszcze w tym samym roku całkowicie odsunięto ją od pracy dydaktycznej. Została najpierw kierownikiem Spółdzielni ARS „Cepelia” w Gdańsku, następnie prezesem Spółdzielni Pracy „Śnieżka”. „Spółdzielnia pod jej kierownictwem stała się prężnym przedsiębiorstwem usługowym obejmującym obszar całego województwa. Powstały zakłady specjalistyczne, prowadzono specjalne usługi dla statków poprzez przedsiębiorstwo >Baltona<. Jako szef firmy dbała o warunki pracy, by były bezpieczne i mniej uciążliwe. Rozwinęła działalność socjalną dla pracowników” (hm. B. Radys). Będąc prezesem spółdzielni wspierała też materialnie Domy Dziecka oraz otaczała opieką dzieci w Sanatorium Reumatologicznym.
W 1970 r. Maria Ostrowska – tuż przed przejściem na emeryturę – za zgodą Ministerstwa Oświaty i Wychowania utworzyła średnią szkołę zawodową w branży „konserwator wyrobów włókienniczych”. Po wojnie wróciła do pracy w ZHP. W 1958 r. została przewodniczącą Komisji Historycznej Chorągwi. Wraz z gronem przedwojennych działaczy ruchu harcerskiego zebrała i opracowała dokumentację dotyczącą harcerstwa w II WMG. Materiały te zostały zdeponowane w Bibliotece Gdańskiej PAN.
Maria Ostrowska „cieszyła się wielkim autorytetem i szacunkiem wśród swoich wychowanków i harcerzy. (…) Była osobą pogodną, życzliwą i towarzyską, chętnie odwiedzaną przez różne pokolenia harcerskie i szerokie gremium przyjaciół”. Nie dziwi więc fakt, że wybrano ją na przewodniczącą utworzonego jesienią 1970 r. Kręgu Harcerzy WMG. Członkowie Kręgu spotykali się raz w miesiącu w Domu Harcerza. „Bywali na zbiórkach i uroczystościach harcerskich, przekazując młodzieży historię i tradycje naszej organizacji oraz pamięć o harcerskich bohaterach” (hm. Radys).
W 1978 r. Maria Ostrowska otrzymała stopień harcmistrzyni. W okresie stanu wojennego zajmowała się działalnością charytatywną. Otrzymywała paczki z żywnością i odzieżą od harcerzy z Kanady, które następnie rozdawała potrzebującym. W latach 90. przyczyniła się do reaktywacji gdańskiego gniazda Towarzystwa Gimnastycznego „Sokół”. Należała też do Towarzystwa Przyjaciół Gdańska.
Maria Ostrowska nie wyszła za mąż. Wychowała dwoje sierot (bliźniąt) adoptowanych z Domu Dziecka. Wspierała materialnie swoje młodsze siostry. Cztery z nich wraz z rodzinami zamieszkały też w Sopocie. Maria pomogła im znaleźć mieszkania i pracę.
Za swoje osiągnięcia w pracy społecznej i zawodowej otrzymała różne odznaczenia np. Krzyż Kawalerski Orderu Odrodzenia Polski, Medal Komisji Edukacji Narodowe, Krzyż za Zasługi dla ZHP.
Zmarła 10 X 2000 r. Została pochowana na Cmentarzu Katolickim w Sopocie.
Wspomnienie o Marii Ostrowskiej napisałam na podstawie:
- „Encyklopedii Gdańskiej”
- „Polki w Wolnym Mieście Gdańsku” Mirosławy Walickiej, Marii Koprowskiej, Gabrieli Danielewicz
- www.zstspot.edupage.org
- www.gdanska.zhp.pl
