Zarys dziejów Siedlec do 1920 roku

Przez długie wieki główne wydarzenia związane z historią Gdańska koncentrowały się wewnątrz miejskich obwarowań. Gród nad Motławą, podobnie jak inne, duże i liczące się ośrodki miejskie, nie mógłby jednakże powstać i funkcjonować bez odpowiedniego zaplecza wiejskiego.

Rozległe wsie i przedmieścia rozwijały się na uboczu aglomeracji miejskiej, będąc cichym towarzyszem jego dziejów. Ich rola była częstokroć nie do przecenienia, mimo ich ubogiego i wiejskiego charakteru.

Siedlce, dawniej niewielka wieś położona wzdłuż malowniczego potoku siedlec­kiego, dziś już zabetonowanego i schowanego pod ziemią, przez kilka wieków stano­wiły obiekt sporu pomiędzy Gdańskiem a władzami kościelnymi. Konflikt ten toczył się głównie z powodu owego cieku wodnego, którym to z terenów dzisiejszych Krzyżownik (Tempelburg) sprowadzano do miasta wodę pitną. Na Siedlcach, schowanych pomiędzy łagodnymi pagórkami okolicznych wzgórz morenowych, kwitła uprawa wi­norośli. Z racji swego położenia, tereny te były wielokrotnie niszczone podczas róż­norakich konfliktów i oblężeń Gdańska. Po raz ostatni takie zniszczenie odbyło się w epoce wojen napoleońskich. W 1814 roku Siedlce, choć nie w całości, zostały włą­czone w obręb Gdańska.

Siedlce 1687
Siedlce w 1687 r, Peter Willer

Początków Siedlec należy szukać w XIII wieku. Z tego okresu pochodzi bowiem nazwa wspomnianego wcześniej potoku, określanego jako Schedelicz. Pod tym poję­ciem sama wieś i okolice po raz pierwszy wymienione zostają w dokumencie z 1344 roku. Przez wieki używano głównie niemieckiej nazwy Schidlitz, od której powstała i upowszechniła się spolszczona nazwa Sidlice, bądź też Szydlice, a później Siedlice. Współczesny termin – Siedlce, do codziennego użytku wszedł kilkanaście lat po II  wojnie światowej.

Nowy rozdział w historii Siedlec otwarty został wraz z powstaniem Wolnego Miasta Gdańska (Freie Stadt Danzig) w 1920 roku. Było ono pod kontrolą Ligi Narodów, włączono je jednakże w obszar celny odrodzonego państwa polskiego. Polska otrzy­mała również liczne przywileje gospodarcze i polityczne oraz reprezentowała interesy zagraniczne Wolnego Miasta. Terytorialnie obszar tego miasta-państwa obejmował Gdańsk i okolice; Siedlce znalazły się zatem w jego obrębie. Zachodnia granica z Rzecz­pospolitą biegła bowiem mniej więcej w rejonie jeziora Jasień (Nenkauer See).

Dwór w Krzyżownikach
Dwór w Krzyżownikach

Lata 1920-1939 stanowią czas stopniowego przeistoczenia się dzielnicy, o stosun­kowo wiejskim charakterze, w o wiele bardziej zurbanizowaną część miasta. Już kilka lat po utworzeniu Wolnego Miasta rozpoczęła się na Siedlcach duża akcja budowla­na, skutkiem czego powstały na tym terenie stosunkowo nowoczesne, robotnicze osiedla mieszkaniowe. Sąsiadujący z Siedlcami Emaus¹, pozostający do początku lat trzydziestych XX wieku poza granicami gminy miejskiej, w procesie tym uczestniczył w zdecydowanie mniejszej skali.

W latach siedemdziesiątych XIX wieku w rejon dzisiejszych Siedlec zaczęła na­pływać coraz to liczniejsza rzesza ludności. Tego typu tendencja dotyczyła całego Gdańska wraz z przedmieściami. Powszechna industrializacja przyciągała do miasta nowych mieszkańców, a przepełnione Śródmieście nie było już w stanie przyjmować kolejnych przybyszów. Z tego powodu, pomiędzy 1871 a 1910 rokiem, liczba miesz­kańców Siedlec znacząco się zwiększyła². Dominowała ludność niemieckojęzyczna, choć Polacy reprezentowani byli przez wyjątkowo aktywną grupę, w dużej mierze pochodzenia kaszubskiego.

Siedlce w 1918 r.
Siedlce w 1918 r.

Liczba mieszkańców Siedlec pomiędzy 1871 a 1910 rokiem:

Rok 1871 1880 1905 1910
Liczba mieszkańców 3324 7135 9907 10 337

Siedlce zamieszkiwane były raczej przez mniej zamożną ludnością. Im dalej w głąb dzielnicy, tym ciaśniejsza zabudowa oraz mniejsze mieszkania. W owych niewielkich kamienicach czynszowych żyli głównie biedni robotnicy. Przy głównym trakcie, ulicy Kartuskiej (Karthäuser Straße), w nieco lepszych warunkach mieszkali z kolei lepiej zarabiający rzemieślnicy, przedsiębiorcy czy też urzędnicy. Biorąc pod uwagę wyko­nywany zawód dominowali robotnicy, m.in. pracownicy stoczniowi, kolejarze oraz przedstawiciele innych fachów, np. kupcy. Nie brakowało też pocztowców czy urzędników³.

Wraz ze wzrostem zaludnienia Siedlec, powstawało coraz więcej nowych budynków użyteczności publicznej. Na przełomie XIX i XX wieku wybudowano dwie świątynie ewangelicką (Kościół Zbawiciela Heilandkirche) na Siedlcach (1901) i katolicką pw. św. Franciszka z Asyżu w Emaus (1906). Wybudowano także okazały gmach szkoły powszechnej (1902), a w związku rosnącymi potrzebami komunikacyjnymi uruchomiono linię tramwaju konnego, łączącego Siedlce ze śródmieściem (1886). Przy ulicy Kartuskiej funkcjonował ponadto urząd pocztowy, a do 1938 roku działała na Siedlcach także filia urzędu pracy.

Siedlce w 1899 r.
Siedlce w 1899 r.

cdn.

Wojciech Grott

¹ Emaus współcześnie kojarzony z Siedlcami, dawniej jednak stanowił oddzielny organizm. Nie do końca znana jest geneza nazwy tego miejsca. Kojarzy się ona bowiem z Ziemią Świętą. Pewnym jest, iz w czasie panowania krzyżackiego tereny te zostały nadane gdańskim patrycjuszom z rodziny Bocków. Zob.: R. Ruhnau, Emaus Versuch einer Chronik, Stuttgart 1981, s. 10-11. 

² Wzrost liczby ludności zanotował również Emaus. W 1871 roku liczył 816 mieszkańców, a już w 1910 roku 2217. Zob.: Die Grofistadtsiedlung Danzig, Danzig 1918, s. 87.

³ Ustalenia powstały na podstawie danych zawartych w księgach adresowych, wydawanych w mieście od końca XIX wieku do lat czterdziestych XX wieku.

Powyższy tekst został opublikowany w “Roczniku gdańskim  t. LXXV-LXXVI, 2015-2016″ jako część artykułu “Siedlce jako dzielnica Gdańska w okresie międzywojennym. Wybrane aspekty życia codziennego”.  Artykuł został opracowany do udostępniania w internecie przez Muzeum Historii Polski w ramach dozwolonego użytku. W oryginale zaopatrzony w większą ilość przypisów. 

 

Dodaj komentarz

Twój adres email nie zostanie opublikowany. Pola, których wypełnienie jest wymagane, są oznaczone symbolem *