W Górnym Wrzeszczu jedna z ulic nosi nazwę Józefa Fiszera. Do momentu zakończenia II wojny światowej figurowała na planie miasta pod nazwą Althofweg. Nadając jej po wojnie imię obecnego patrona, popełniono błąd dotyczący imienia.

W „Encyklopedii Gdańskiej” możemy przeczytać, iż Józef Fiszer nie istniał, a patronem ulicy we Wrzeszczu jest gen. Stanisław Fiszer – bohater narodowy, który walczył o niepodległość naszej ojczyzny u boku gen. Tadeusza Kościuszki, a następnie w okresie istnienia Księstwa Warszawskiego był bliskim współpracownikiem ks. Józefa Poniatowskiego.

Tekst poświęcony postaci gen. Fiszera napisałam na podstawie takich źródeł, jak: „Encyklopedia Gdańska”, Wikipedia, „Pomorscy patroni ulic Trójmiasta” (pod red. Stanisława Gierszewskiego) oraz „Ks. Józef Poniatowski” Jerzego Skowronka.

gen. Fiszer
Gen. Stanisław Fiszer, Wikipedia.

Gen. Stanisław Fiszer z uwagi na swój niski wzrost nazywany był przez współczesnych żartobliwie „Fiszerkiem”, jednakże – jak zauważył Stanisław Gierszewski – „swą ofiarną służbą i uczestnictwem w wielu kampaniach doszedł wówczas do najwyższej wówczas, bo generalskiej, godności”.

Stanisław Fiszer pochodził ze spolonizowanej rodziny niemieckiej, stąd inna pisownia nazwiska: „Fischer”. Urodził się 3 X 1769 r. w Warszawie jako syn Karola Ludwika Fiszera, herbu Taczała – generała majora wojsk koronnych, a zarazem adiutanta króla polskiego. Jego dwaj bracia, Wilhelm i Karol Jan, również wybrali służbę wojskową.

W latach 1783-88 Stanisław Fiszer kształcił się w Szkole Rycerskiej (założonej w Warszawie w 1765 r. przez króla Stanisława Augusta Poniatowskiego), a następnie wstąpił do Dywizji Wielkopolskiej (wchodzącej w skład Armii Koronnej) zorganizowanej w 1776 r., składającej się z kawalerii, piechoty i artylerii. Fiszer służył w brygadzie dowodzonej przez Tadeusza Kościuszkę. Pod jego dowództwem  walczył w 1792 r. w wojnie polsko-rosyjskiej (m.in. w bitwach pod Połonnem i Dubienką). Został wtedy mianowany porucznikiem, odznaczony Krzyżem Kawalerskim Virtuti Militari.

Jesienią tegoż roku został wysłany z pewną tajną misją na Pomorze. Zdaniem historyka Szymona Askenazego przed II rozbiorem RP w kręgach gen. Jana Henryka Dąbrowskiego powstał plan „wykorzystania położenia Gdańska i jego potężnych fortyfikacji dla odparcia obrony Rzeczypospolitej o mury wiernego miasta nadmotławskiego” (St. Gierszewski). Polskie wojska miały przedostać się przez Pomorze (znajdujące się od I rozbioru w granicach Prus) do Gdańska, podlegającego wciąż władzy RP. Polscy generałowie chcieli, by polskie wojsko po dotarciu do Gdańska obwarowało się tam, czekając na posiłki z rewolucyjnej Francji.

Niestety, planów tych nie udało się zrealizować. Już w kwietniu następnego roku Gdańsk w wyniku II rozbioru RP został zajęty przez wojska pruskie a następnie włączony do Królestwa Prus. W 1792 r. nikt się jeszcze nie spodziewał, co wydarzy się w kolejnym roku. Polscy generałowie mieli ciągle nadzieję na uratowanie ojczyzny przed upadkiem. Liczyli także na pomoc ze strony rewolucyjnej Francji, dlatego gen. Fiszerowi powierzono misję, w ramach której po przybyciu do Gdańska miał ocenić stan ówczesnych fortyfikacji. Fiszer wyruszył wtedy z Kalisza; jego podróż do nadmotławskiego grodu wiodła przez Toruń, Kwidzyn, Sztum i Elbląg. W Elblągu podobno bawił w gościnie u pruskiego generała, a z „niejakim Frommem” prowadził „tajemnicze rozliczenia”.

Do celu swej podróży dotarł pod koniec października i przebywał tu do 4 listopada. Zgodnie z zamierzeniem zwiedzał tutejsze fortyfikacje. „Bastiony oraz twierdzę Wisłoujście znalazł w najlepszym porządku utrzymane” (St. Gierszewski). Oglądał także wnętrze Wielkiej Zbrojowni przy Targu Węglowym, gdzie zwrócił uwagę na jej doskonałe wyposażenie „w duże zapasy broni i różnego rodzaju sprzęt wojenny”. Zainteresowała go także Kamienna Śluza, która „cała jest z najtwardszego granitu i ma do 800 000 zł kosztować” (St. Gierszewski). Wszelkie swoje spostrzeżenia i uwagi dotyczące gdańskich fortyfikacji, „stanu liczebnego załogi miasta” oraz panujących w nim nastrojów skrzętnie notował, by potem zdać dokładny raport gen. Dąbrowskiemu.

W Gdańsku ponadto zawarł różne znajomości w środowisku tutejszych kupców oraz oficerów. Był także w szkole fechtunku, której budynek (znajdujący się niegdyś u zbiegu obecnych ulic Bogusławskiego i Podwale Przedmiejskie) służył również występom trup teatralnych. Fiszer obejrzał tam m.in. „Intrygę i miłość” Schillera.

Z kolei w styczniu 1793 r. Stanisław Fiszer otrzymał nową tajną misję. Tym razem został wysłany do Frankfurtu nad Odrą w przebraniu felczera, by tu ocenić siły i pozycje wojsk pruskich wkraczających do Wielkopolski.

Gen. Jan Henryk Dąbrowski, Wikipedia.

W 1794 r. Fiszer wziął udział w Insurekcji Kościuszkowskiej. W bitwie pod Maciejowicami (10 X 1794 r.) został ranny. Dostał się do niewoli rosyjskiej m.in. wraz z Tadeuszem Kościuszką i Julianem Ursynem Niemcewiczem. Jeńcy zostali przewiezieni do Petersburga, do twierdzy pietropawłowskiej. Tam Stanisław Fiszer jako jedyny z nich odmówił składania zeznań. Okupił to wywiezieniem do Niżnego Nowogorodu, gdzie przebywał dwa lata.

Trudne warunki atmosferyczne, w jakich odbywała się ta podróż pozostawiły trwały uszczerbek na jego zdrowiu: nigdy w pełni nie odzyskał władzy w nogach.

Po odzyskaniu wolności wyjechał do Paryża.

W Republice Batawskiej (znajdującej się ówcześnie w granicach ob. Holandii, a proklamowanej w 1795 r. po zajęciu tego terenu przez wojska francuskie) Fiszer uczestniczył w tworzeniu Legii Naddunajskiej – polskiej formacji wojskowej, utworzonej przez Polaków, byłych żołnierzy armii austriackiej, którzy dostali się do francuskiej niewoli lub zbiegli z wojska. W latach 1800–1801 legioniści walczyli przeciwko Austriakom w szeregach tzw. Armii Renu, której zadaniem była obrona wschodniej granicy Francji. Pod wodzą gen. Jeana Victora Moreau w krótkim czasie armia ta zajęła Badenię i Wirtembergię, następnie rozbiła dwie armie austriackie i zajęła całe południowe Niemcy. Jej szlak bojowy zakończył pokój w Luneville podpisany z Austrią przez Napoleona Bonaparte. Zdemobilizowana została 5 V 1801 r.

W jednym z pierwszych starć tej armii pod Offenburgiem, w czerwcu 1799 r., Stanisław Fiszer w randze  generała brygady dostał się do niewoli. Przez pół roku przebywał w więzieniu w Königgrätz (dziś Hradec Králové w północnych Czechach). Po opuszczeniu więzienia w Livorno ponownie przyjął obowiązki generała brygady i dowódcy piechoty legii; mianowano go komendantem Livorno.

Po 1801 r. podał się do dymisji. Przybył do Paryża, gdzie przebywał w otoczeniu Tadeusza Kościuszki. Ten zaś wyswatał Stanisława Fiszera z Wirydianną (z Radolińskich, herbu Leszczyc) Kwilecką, którą poślubił w 1806 r. W 1803 r. osiadł w niedużym majątku Koninko niedaleko Poznania, który wydzierżawił dzięki pomocy Kościuszki.

Do służby wojskowej powrócił wraz z wybuchem powstania w Wielkopolsce; objął dowództwo brygady. Wraz z wojskiem dowodzonym przez Françoisa Josepha Lefebvre’a (dowódcę X Korpusu Wielkiej Armii) oblegał Gdańsk (od 19 marca do 19 maja 1807 r.).

Tadeusz Kościuszko
Tadeusz Kościuszko, Wikipedia.

W 1807 r. Fiszer został inspektorem generalnym piechoty, rok później – generałem brygady i naczelnikiem sztabu głównego wojsk Księstwa Warszawskiego. Jerzy Skowronek pisał następująco na temat obowiązków gen. Fiszera: „Jako inspektor generalny piechoty, a następnie szef sztabu armii Księstwa nieraz równoważył niedostatecznie sprawne funkcjonowanie niektórych działów resortu. W podróżach inspekcyjnych (…) bardzo skrupulatnie kontrolował administrację finansów, pozostającą w rękach dowódców poszczególnych pododdziałów, i zbierał wszelkie skargi prostych żołnierzy na ich zaopatrzenie, wypłatę żołdów itp. Rola jego poważnie wzrastała, gdyż zastrzegł sobie decyzje w najważniejszych sprawach administracyjnych (…). Był bardzo solidnym i wymagającym inspektorem generalnym piechoty, a wkrótce szefem sztabu”. „W ciągu dwóch lat postawił armię Księstwa, zwłaszcza artylerię, na nogi” (Wikipedia).

Ks. Józef Poniatowski docenił jego wartość i uczynił z niego swego najważniejszego współpracownika. Charakteryzował go w następujący sposób: „Oficer bardzo zasłużony, posiadający dużo wiedzy, bardzo staranny w służbie, którą zna w najdrobniejszych szczegółach, bardzo wiele gorliwości i aktywności, wyróżniający się swymi walorami. Konduity nieposzlakowanej” (J. Skowronek).

19 IV 1809 r. w bitwie stoczonej przez wojska polskie i saskie pod dowództwem ks. Józefa Poniatowskiego z korpusem armii austriackiej, dowodzonej przez arcyksięcia Ferdynanda Karola d’ Este pod Raszynem, gen. Fiszer został ranny. 22 VIII 1809 odznaczono go Krzyżem Komandorskim Virtuti Militari. W 1811 r. włączył się w przygotowania do planowanej przez Napoleona wojny z Rosją, w której zresztą wziął udział. Naczelnym wodzem wojsk polskich w tej kampanii został ks. Józef Poniatowski.

W 1812 r. przystąpił do Konfederacji Generalnej Królestwa Polskiego (na czele której stał ks. Adam Kazimierz Czartoryski), którą 28 VI 1812 r. zawiązał Sejm Księstwa Warszawskiego w odpowiedzi na rozpoczęcie przez Napoleona wojny z Rosją, oficjalnie zwanej drugą wojną polską. Tego dnia Sejm Księstwa Warszawskiego przekształcił Księstwo Warszawskie w Królestwo Polskie i proklamował przyłączenie do niego tzw. ziem zabranych (czyli wschodnich województw I RP przyłączonych do Imperium Rosyjskiego w wyniku rozbiorów). Wkrótce Konfederacja przejęła formalnie ziemie litewsko-ruskie I RP. Jej działania przestały obowiązywać wraz z klęską Napoleona oraz okupacją Księstwa Warszawskiego przez wojska rosyjskie (począwszy od 30 kwietnia 1813 r.) .

ul. Fiszera we Wrzeszczu
ul. Fiszera we Wrzeszczu.

W dniach 5-7 września 1812 r. Fiszer walczył w bitwie pod Borodino rozegranej pomiędzy armią francuską dowodzoną przez Napoleona a armią rosyjską, na czele której stał gen. Michaił Kutuzow. W połowie tegoż miesiąca uczestniczył w zdobywaniu Moskwy przez Wielką Armię.

18 X 1812 r. gen. Fiszer poległ w bitwie pod Winkowem, gdzie armia francuska została zaskoczona przez nagły atak wojsk rosyjskich. Ks. Józef Poniatowski utracił wówczas swego „najlepszego i najwartościowszego współpracownika”.

Pochowano go we wsi Woronowo pod Moskwą.

Maria Sadurska


Discover more from Gdańsk Strefa Prestiżu

Subscribe to get the latest posts sent to your email.

Dodaj opinię lub komentarz.