Ameryka: Magiczne Miasto Birmingham

0 Comments Alabama, Birmingham, historia USA, Magiczne Miasto, Martin Luther King, podróże, pomnik Wulkana, prawa obywatelskie, przemysł, rasizm, stal, USA, Vulcan Park, wulkan Anna 4 stycznia 2026

Chyba żaden turysta europejski nie odwiedza tego miasta. Środek Alabamy, daleko od parków narodowych, nic ciekawego dookoła i jeszcze ta nazwa. Ale jego historia to opowieść o błyskawicznym wzroście przemysłowym, głębokich podziałach rasowych i kluczowej roli w walce o prawa obywatelskie.

Pewno nigdy by nam nie przyszło do głowy, by tam zajechać, ale mijaliśmy to miasto w drodze do Huntsville jadąc z Nowego Orleanu. Doczytałam, że w Birmingham stoi najwyższy żeliwny posąg na świecie i pomyślałam, że może warto go zobaczyć. Tylko stanąć na moment. W rzeczywistości zajęło nam to dwie godziny, bo oczywiście wjechaliśmy na górę i zajrzyliśmy do muzeum.

Wjazd do Birmingham od strony Tuscaloosy, czyli płd. zachodu

Historia Birmingham jest krótka i prosta. W przeciwieństwie do wielu miast Południa, Birmingham zostało założone dopiero po wojnie secesyjnej, 1 czerwca 1871 roku, a zostało założone, bo hrabstwo Jefferson to fenomen geologiczny: jest to jedyne miejsce na świecie, gdzie w promieniu kilku kilometrów występują wszystkie trzy surowce potrzebne do produkcji stali: ruda żelaza, węgiel i wapień. Dostępność tych surowców napędziła lokalny przemysł stalowy i hutniczy. Dokładnie aktu założenia dokonało przedsiębiorstwo Elyton Land Company, której inwestorami byli plantatorzy bawełny, bankierzy i przedsiębiorcy kolejowi. Rozwój był tak szybki, ze miasto zyskało przydomek „Magicznego Miasta” (Magic City) oraz „Pittsburgha Południa”, bo Pittsburgh również jest przemysłowy – tak jak brytyjski Birmingham, od którego nazwano miejscowość.

Mapa okolicy Bham; różne kolory wskazują na geologię każdego obszaru. Czerwona linia to ruda żelaza. Mapa znajduje się pod pomnikiem Wulkana.

Układ ulic w centrum Birmingham jest oparty na regularnej siatce (tzw. grid system), co jest cechą charakterystyczną dla wielu amerykańskich miast planowanych w XIX wieku, w tym nowojorskiego Manhattanu. Choć bezpośrednim wzorcem dla tego układu były linie kolejowe (Northeast & Southwest Railroad), to sama koncepcja sztywnej siatki ulic przecinających się pod kątem prostym była w tamtym czasie standardem w USA, spopularyzowanym właśnie przez słynny Plan Komisarzy dla Manhattanu z 1811 roku (Commissioners’ Plan of 1811).

Naszym celem był Vulcan Park and Museum. Posąg Wulkana – boga ognia i kuźni (hutnictwa i metalurgii) mógł powstać tylko tu. Liczy sobie 17 m i waży 50 ton. Stoi na 38-metrowym cokole. Gdy podjechaliśmy, okazało się, że jesteśmy jedynymi turystami i aż żal było nie wjechać na górę. Więc wjechaliśmy.

Pomnik został stworzony przez włoskiego rzeźbiarza Giuseppe Morettiego na Wystawę Światową w St. Louis w 1904 roku. Miał reprezentować bogactwo surowców mineralnych Birmingham oraz potęgę lokalnego przemysłu żelaznego i stalowego. Stanął w Pawilonie Górnictwa i Metalurgii i zdobył główną nagrodę w dziale minerałów. Po powrocie z wystawy w 1905 roku nie bardzo było wiadomo, co z nim zrobić. Przez lata zmieniał miejsca, m.in. przez 18 miesięcy leżał porzucony i „poćwiartowany” przy torach kolejowych, a w latach 1906-35 stał na terenach targowych,

Widok z Wulkana na darmowy parking

Widok z Wulkana

Był pewien problem z jego nagością. Jego metalowy tył tak lśnił w Słońcu, że w pewnym momencie Wulkan został nawet „ubrany” w namalowane ogrodniczki marki Liberty Overalls, a jego ciało pomalowano na kolor cielisty.

Gdy go składano na terenach targowych, popełniono błąd w montażu – ramiona zainstalowano nieprawidłowo, a oryginalna włócznia zaginęła w transporcie. Dłonie były więc puste i ułożone w nienaturalny sposób. Zarządcy terenu postanowili wykorzystywać go jako ogromny słup ogłoszeniowy. I tak Wulkan reklamował różne przedmioty, np. trzymał puszkę coca-coli albo słoik z ogórkami konserwowymi Heinza, albo waflowy rożek lodów.

W 1936 roku pomnik przeniesiono na obecne miejsce na szczycie Red Mountain, gdzie odzyskał godność symbolu miasta (niektóre źródła podają rok 1939, ale rozumiem, że strona Vulcan Park & Museum wie lepiej). Wtedy włożono mu w dłoń neonową pochodnię bezpieczeństwa drogowego. Tak to nazwijmy. Była to lampa neonowa, która świeciła na zielono, ale zmieniała kolor na czerwony, gdy zginął w wypadku jakikolwiek mieszkaniec miasta.

W 1999 roku powstała Fundacja Vulcan Park, aby zebrać fundusze na renowację tego symbolu po tym, jak posąg przez lata niszczał. A dokładnie, żeby zebrać 15,5 mln dolarów. Rozebrano go, naprawiono, na nowo odlano (groty włóczni i młoty) i ponownie złożono kawałek po kawałku na oryginalnym cokole. Robiono to przez 5 lat; powrócono również do pierwotnego projektu z włócznią, a wnętrze wzmocniono konstrukcją stalową, bo żelazny Wulkan się rozpadał.

Od 2004 roku park (również zaprojektowany na nowo) jest otwarty dla zwiedzających, a na jego terenie znajduje się Centrum Informacji Birmingham. Park i Muzeum Wulkana stanowią pierwszy przystanek dla turystów odwiedzających Birmingham, co widać było po nas. To również miejsce na prywatne imprezy, zarówno firmowe, jak i towarzyskie. Mamy tu więc widoki na miasto, a w budynku znajdują się wystawy dające wgląd w geologię, historię i rozwój przemysłu regionu. Parking jest bezpłatny, a bilet kosztuje 8 dolarów.

Odrestaurowany Wulkan otrzymał najwyższe amerykańskie wyróżnienie w dziedzinie ochrony zabytków, nagrodę National Trust for Historic Preservation Honor Award. Odgrywa główną rolę w organizacji największego pokazu fajerwerków w stanie Alabama – Thunder on the Mountain, co ma miejsce co roku 4 lipca. O godzinie 21 przez 20 minut wystrzeliwanych jest ponad 2500 ładunków pirotechnicznych. Spektaklowi towarzyszy patriotyczna ścieżka dźwiękowa, transmitowana przez lokalne stacje radiowe.

Choć samo miasto Birmingham zostało założone dopiero w 1871 roku, to znajdujące się na tym terenie piece hutnicze były kluczowe dla Konfederacji. Produkowały one żelazo niezbędne do wytwarzania armat i amunicji, aż do momentu ich zniszczenia przez siły Unii w 1865 roku.

W czasie II wojny światowej Birmingham było potężnym zapleczem przemysłowym USA. Lokalne huty produkowały ponad 60% stali wykorzystywanej przez armię. Wykorzystywano ją do budowy statków, czołgów i produkcji broni. Firma Ingalls Iron Works stała się liderem w budowie statków transportowych Liberty. Hardie-Tynes Manufacturing Company produkowała niemal wszystkie precyzyjne silniki do amerykańskich okrętów podwodnych i wojennych. Wiele mniejszych zakładów przestawiło się na produkcję pocisków i komponentów do bomb.

Birmingham to jednak nie tylko przemysł. W połowie XX wieku Birmingham stało się jednym z najbardziej odseparowanych rasowo miast w USA, co doprowadziło do historycznych protestów w latach 60-tych. Prowadził je Martin Luther King Jr i został za nie uwięziony. To właśnie w miejscowym areszcie napisał „List z więzienia w Birmingham”, który stał się kluczowym dokumentem ruchu praw obywatelskich. MLK bronił w nim obywatelskiego nieposłuszeństwa i bezpośredniej akcji, uzasadniając moralny obowiązek obalania niesprawiedliwych praw: „Niesprawiedliwość gdziekolwiek jest zagrożeniem dla sprawiedliwości wszędzie”.

W dniach 2-5 maja 1963 roku tysiąc uczniów zorganizowało pokojowe marsze protestacyjne przeciwko segregacji rasowej w mieście. Wydarzenie to stało się znane jako Krucjata Dziecięca Birmingham. Celem marszu było przejście z kościoła baptystów przy 16th Street do centrum Birmingham, aby wywrzeć presję na burmistrzu. Świat obiegły wówczas drastyczne zdjęcia policji używającej psów i armatek wodnych przeciwko protestującym dzieciom. 15 września tego samego roku w wyniku zamachu bombowego Ku Klux Klanu na 16th Street Baptist Church zginęły cztery murzyńskie dziewczynki. Wydarzenie to wstrząsnęło sumieniem narodu i przyspieszyło uchwalenie ustawy o prawach obywatelskich (Civil Rights Act) w 1964 roku. W 2017 roku prezydent Barack Obama ustanowił część miasta narodowym pomnikiem – Birmingham Civil Rights National Monument.

Dziś Birmingham odeszło od ciężkiego hutnictwa w stronę innych gałęzi gospodarki – bankowość, medycyna. University of Alabama jest największym pracodawcą w stanie. Dawne zakłady hutnicze Sloss Furnaces pełnią funkcję muzeum narodowego, a Birmingham Civil Rights Institute edukuje o walce o równość. Muzeum przy Wulkanie jest dosłownie na godzinę zwiedzania łącznie ze sklepem. U wejścia wita ekspozycja rzeczy produkowanych przez zakłady przemysłowe.

Co produkowano w Bham?

Potem można obejrzeć zaaranżowany sklep przemysłowy i poczytać o dziejach samego Wulkana.

Łydka Wulkana

Sklepowa ekspozycja w muzeum

Najciekawsza jest jednak część poświęcona historii miasta. Gospodarka przemysłowa Birmingham była zdominowana przez garstkę dużych firm, które kontrolowały cały proces produkcji żelaza, od wydobycia, przez hutnictwo, po obróbkę stali i inne. Robotnicy byli często zakwaterowani w miasteczkach zakładowych, gdzie wszystko było własnością firmy. Pracownikom zapewniano mieszkania i tak dalej, ale czasami skutkowało to uwięzieniem ich w mieście, ponieważ mogli być winni zakładom więcej, niż zarabiali.

Poniższe zdjęcia przedstawiają różne rodzaje skał wydobywanych w okolicach Birmingham, a na trzecim zdjęciu mamy „pig iron”, czyli surówki. Podczas wytapiania rudy – w celu uzyskania żelaza – powstały płynny metal jest przelewany do szeregu długich pojemników w celu schłodzenia i utwardzenia. Ponieważ pojemniki przypominają koryta dla świń na farmie, dały właśnie początek nazwie „pig iron”. Surówki miały standardowy kształt, który można było łatwo transportować i topić lub obrabiać później w innym miejscu.

Skały wydobywane w okolicach Birmingham

Pig iron – „korytka dla swiń”

Wydobycie rudy żelaza było trudnym zajęciem; praca była wyczerpująca, a wskaźnik obrażeń i zgonów wysoki. Jednak kwitnący przemysł przyciągał robotników z całego kraju. Ta wystawa w muzeum ukazuje niektóre takie historie. Pan po prawej był skazańcem i jego karą za drobne kradzieże były roboty w kopalni rudy. Jego makabryczna śmierć (torturowany przez nadzorców i wrzucony do wrzątku) wywołała ogólnokrajowe oburzenie, domagając się reformy systemu pracy skazańców.

Później w domu przeszukałam sobie jeszcze zbiory archiwalne Uniwersytetu Alabamy. Pocztówki pochodzą z przełomu wieków.

Kopalnia węgla w Bham

Kopalnia rudy w Bham

Natomiast na YT można znaleźć fotografie górników z roku 1937, a także ujęcia kopalń.

I to by było wszystko, co mam do powiedzenia o Wulkanie i Birmingham. Jeszcze tylko dodam, że przy kasie biletowej stoi sobie taki mały Wulkanik z włókna szklanego, który jest częścią projektu „Wulkany na Paradzie” – coś jak małe lwy w Gdańsku lub krasnale we Wrocławiu – ale jest to projekt z ideą. Każda rzeźba opowiada inną historię (np. o przyrodzie, sporcie czy historii dzielnicy). Wulkaników jest 18 póki co. Każdy mierzy 2 metry i o czymś mówi. W założeniu miniatury mają promować lokalną kulturę, historię i miejskie atrakcje, a także zachęcać do określonych działań. Ta tutaj na przykład zachęca do badań wzroku. Figury robione są po pięć, gdy znajdzie się sponsor, koszt wykonania każdej to 5500 dolarów.

Ich rozmieszczenie w różnych punktach metropolii tworzy „szlak turystyczny”, zapraszający do odwiedzania mniej znanych zakątków Birmingham i okolic. Umiejscowienie i wygląd można znaleźć na stronie Wulkany na Paradzie.